On Sekizinci Yüzyılda Hindistan'da Türkler Tarafından Kurulan Bir Gözlemevi: Jantar Mantar

Description
On Sekizinci Yüzyılda Hindistan'da Türkler Tarafından Kurulan Bir Gözlemevi: Jantar Mantar

Please download to get full document.

View again

of 8
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Sociology

Publish on:

Views: 2 | Pages: 8

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
   1 On Sekizinci Yüzyılda Hindistan'da Türkler Tarafından Kurulan Bir Gözlemevi: Jantar Mantar 1  Doç . Dr. Yavuz Unat 2   Özet Hindistan’ın ba ş kenti Yeni Delhi'de on sekizinci yüzyılda devasa aletler içeren bir gözlemevi yer almaktadır; Jantar Mantar Gözlemevi. Muhammed Ş ah ve Mihrace Savai Jai Singh'in emriyle yapılmaya ba ş lanan gözlemevi 1724 yılında tamamlandı. Burada yedi yıl sürekli gözlem yapıldı. Bu gözlemevinde yapılan gözlem sonuçları  Zîc-i Muhammed Sahi  adlı bir astronomi eserinde toplandı. O sırada ülke Mo ğ ol idaresi altındaydı ve Türk Mo ğ ol İ mparatoru Bahadır Ş ah ba ş ta bulunmaktaydı. Bu bildiride bu gözlemevi ve gözlemevinde bulunan araçlar tanıtılacaktır.  Anahtar kelimeler:  Bilim tarihi, astronomi tarihi, gözlemevleri, Jantar Mantar Abstract An observatory, named by Jantar Mantar, including huge astronomical instruments was established in order Savai Jai Singh in New Delhi managed by Bahadır Shah in 1724. In this observatory was observed during seven years and this observations was collected in  Zîc-i Muhammed Sahi. In this article, about Jantar Mantar observatory and its instruments will be informed.  Key words:  History of science, history of astronomy, Jantar Mantar Observatory   1. İ slâm Dünyası’nda Gözlemevleri İ slam Dünyası'nda on birinci yüzyıldan itibaren yeni devletlerin kuruldu ğ u görülmektedir. Bu devletlerin birço ğ u Türk Devletleri’dir. Bu devletler özellikle e ğ itim ve ö ğ retime büyük önem vermi ş ler ve hâkim oldu ğ u yerlerde birçok medrese, hastane ve gözlemevleri gibi bilimsel kurumlar kurmu ş lardır. Bu gözlemevleri arasında en önemlileri İ sfahan emiri Alâü’d-Devle’nin iste ğ iyle İ bn Sînâ (980–1037) tarafından Hamedan‘da kurulan Hamedan Gözlemevi, 1074-1075 yılları civârında Selçuklu Sultanı Celâleddin Melik ş âh’ın (1072-1092) emriyle Ömer Hayyâm’ı (1045-1123) tarafından in ş a edilen Melik ş âh Gözlemevi, Nasîrüddin-i Tûsî (1201-1274) tarafından İ lhanlı Devleti (1256-1336) hükümdarı Hülâgu’nün (ölümü 1265) iste ğ iyle 1259’da Urmiye Gölü yakınındaki Tebriz’in 1    XV. Ulusal Astronomi Kongresi , Kayseri Erciyes Üniversitesi, 31 A ğ ustos – 4 Eylül, İ stanbul 2006. 2    Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Co  ğ  rafya Fakültesi, Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Anabilim Dalı, Sıhhiye  Ankara, 0312 310 32 80/1227, 0312 310 57 13, unat@humanity.ankara.edu.tr   (Konu hakkında malzeme ve resim sa ğ layan sayın hocam Prof. Dr. Esin Kâhya’ya te ş ekkürlerimi sunarım).   2 güneyinde Azerbaycan’ın bir ş ehri olan Merâgâ’da kurulan Merâgâ Gözlemevi, Ulu ğ  Bey tarafından Semerkand’da 1421’de kurulan Semerkand Gözlemevi ve Takiyüddin tarafından 1575’te kurulan İ stanbul Gözlemevi’dir . Burada söz konusu edilecek olan bir ba ş ka gözlemevi ise daha geç tarihte, on sekizinci yüzyılda bir devlet adamı ve astronom olan bir ki ş i tarafından yaptırılmı ş  Jantar Mantar'dır. Gözlemevleri bir kurum olarak ilk defa İ slâm Dünyası’nda ortaya çıkmı ş tır. Kurulu ş larında ise iki önemli neden yer almaktadır. 1) Hükümdarların astrolojiye olan merakları. 2) Gözlem araçlarının büyüklü ğ ü. Saatin bir gözlem aracı olarak kullanılması ve teleskopun bulunu ş una yani 17. yüzyıla kadar gözlemde dakiklik, gözlem araçlarının büyümesiyle do ğ ru orantılı olmu ş  ve aletler büyüyünce de ister istemez bu aletlerin ta ş ınması ve kurulması problem yaratmı ş tır. 17. yüzyıldan sonra gerek teleskopun ortaya çıkması ve gerekse saatlerin gözlemlerde kullanılmasıyla aletlerin büyümesi yerini yeni ve dakik gözlem tekniklerine bırakmı ş tır. Ancak 17. yüzyıla kadar gözlem dakikli ğ ini arttırmak için devasa gözlem araçları in ş a edilmi ş tir. Buna en iyi örnek Merâgâ Gözlemevi ve Semerkand Gözlemevi’nde kullanılan Duvar Kadran’ı adı verilen alettir. Örne ğ in Semerkand Gözlemevi’nde kullanılan Duvar Kadran’ı yakla ş ık 50 metrelik bir yüksekli ğ e sahipti. İş te dakiklik nedeniyle ilk dönemlerden beri kurulan gözlemevlerinde kullanılan araçlar giderek büyümü ş tü. Hindistan'ın ba ş kenti Yeni Delhi'de yer alan ve devasa aletler içeren Jantar Mantar Gözlemevi de bu gelene ğ i takip eden son büyük gözlemevidir. [1] 1.1 Jantar Mantar Gözlemevi Mihrace Savai İ kinci Jai Sing tarafından 1724 yılında in ş a ettirilmi ş tir. Mihrace Savai İ kinci Jai Sing, 1686 yılında Jaipur yakınlarında Amber'de dünyaya gelmi ş tir. 1699'da babasının ölümünden sonra Amber'de kral olmu ş tur. O sırada ülke Mo ğ ol idaresi altında olup, Türk Mo ğ ol İ mparatoru Bahadır Ş ah ba ş ta bulunmaktadır. Mihrace sadece iyi bir idareci ve kumandan olarak de ğ il, aynı zamanda iyi bir astronom olarak da tanınmaktadır. Resim 1   Jantar Mantar Gözlemevi’nin genel görünü ş ü     3 Mihrace özellikle Mo ğ ol idarecilerden İ mparator Aurangzeb (Evrengzib) onu taktir etmi ş  ve ona "Savai" unvanını vermi ş tir. "Savai" daha cesur, daha akıllı anlamına gelir. Savai Jai Sing, astronomi ile ilgili olarak kullanılan sistemleri incelemi ş ; Hintlilerin, Müslümanların ve Avrupalıların kullandı ğ ı astronomi sistemleri konusunda bilgi sahibi olmu ş tur. Bu konuda bilgi sahibi olmaları için bazı ki ş ileri Avrupa'ya göndererek ve bazı ki ş ileri memleketine davet ederek, astronomi sistemleri ile ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmeye gayret etmi ş tir. Muhammed Ş ah ve Savai Jai Sing'in emriyle ya-pılmaya ba ş lanan Jantar Mantar Gözlemevi, 1724 yılında tamamlanmı ş  ve 7 yıl sürekli gözlem yapılmı ş tır. On sene sonra Jaipur'da ikinci bir gözlemevi daha yaptırılmı ş tır. Savai Jai Sing'in emriyle üç gözlemevi daha yaptırıldı ğ ı kayıtlarda yer almaktadır. Bunlar Ujjain, Varanasi ve Mathura gözlemevleridir. Ancak o dönemde yaptırılan gözlemevlerinden sadece Jantar Mantar günümüze kadar gelebilmi ş tir. Günümüzde Ş ahciha-nabad yakınlarındadır ve ş ehrin merkezinde yer almaktadır. [2] 2. Jantar Mantar Gözlemevi’nde Yer Alan Gözlem Araçları Jantar Mantar Gözlemevi’nde Mihrace Savai Singh, pirinç aletlerle gözlem yapmaya ba ş lamı ş ; ancak, iki yıl sonra, devasa "bina aletler" yaptırmı ş tır. Bunun nedeni, dönemin dakiklik anlayı ş ıdır. Saatlerin astronomide dakik olarak kullanılmadı ğ ı bir dönemde gözlemde dakiklik büyük araçlarla sa ğ lanmaktaydı. Saatler astronomide kullanılacak dakikli ğ e Christian Huygens’in (1629-1695) yaptı ğ ı çalı ş malarla ula ş mı ş tır. Huygens 1657 yılında saatlerde dakikli ğ i arttırmak üzere sarkacı geli ş tirmi ş  ve on sekizinci yüzyılda ise bunlar astronomide kullanılmı ş tır. Jantar Mantar Gözlemevi’nde yapılan gözlem sonuçları  Zic-i Muhammed Sahi  adlı bir astronomi eserinde toplanmı ş tır. Mihrace Savai Jai Sing'in gözlemevinde yaptırdı ğ ı aletler Samrat Yantra, Jai Prakash Yantra ve Ram Yantra olmak üzere 3 yapıdan olu ş ur. Bunların Resim 2 Resim 3 Jantar Mantar Gözlemevi’nin Planı   4 hemen ön tarafında ve gözlemevinin giri ş inde o ğ lu Savai Madho Singh tarafından planmı ş  olan dördüncü bir alet, Misra Yantra yer almaktadır. Jantar Mantar geni ş  bir açık hava gözlemevi niteli ğ indedir. 1843'te kısmen harap edilmi ş se de, 1852'de Samrat Yantra'nın gnomonu tekrar tamir edilmi ş tir. 1910 yılında ise Mihrace Savai İ kinci Madho Sing tarafından di ğ er aletler tamir ettirilmi ş  ve Samrat Yantra'nın tepesine bir güne ş  kursu yerle ş tirilmi ş tir. Gözlemevi 1958'den sonra tarihi eser kapsamına alınmı ş tır. [3] 2.1 Misra Yantra Gözlemevinin giri ş te bulunan kapıya yakın olan ilk aletidir. 5 astronomik araçtan olu ş ur. 2.1.1   Niyat Chakra Yantra:  Merkezde bulunur. İ ki yanında dereceleri veren merdivenler bulunmaktadır. Meridyene yerle ş tirilmi ş tir. Yerel saatler bu aletle hesaplanabilmektedir. 2.1.2   Samrat Yantra:   İ ki yanda bulunur. İ kiye ayrılmı ş  yarım çemberden olu ş ur. 2.1.3.   Agra Yantra:  Küçük olanı Samrat Yantra’nın bir parçası olarak kullanılan iki kadran içerir. Yüksek olanı Agra Yantra’dır. 60 tabanlı sisteme göre hesap yapılacak ş ekilde ve 24 saat esas alınarak düzenlenmi ş tir. Güne ş in do ğ u ş unu hesaplamak için kullanılır. Tepesi saat 6'yi gösterir. Yan tarafında bulunan gnomonun gölgesi bu kadranın üstüne dü ş er ve zamanı belirler. Her yıl 21 Mart ve 23 Eylül'de Samrat Yantra'nın gölgesi tam saat 6'yi gösterir. Resim 4 Resim 5 Misra Yantra   5 2.1.4   Dakshinottara Bhitti Yantra: Misra Yantra'nın do ğ u duvarında yer alır. Buradaki yarım dairenin çapının ortasında bir delik vardır ve bu deli ğ e ba ğ lanmı ş  bir ip bulunur. Gözlem yapan ki ş i bu ipi sırt üstü yatarak tutar ve Güne ş  ya da di ğ er gök cisimlerinin meridyenden geçi ş lerini ipi ayarlamak suretiyle belirler. 2.1.5   Karka Rasi Valaya:  Misra Yantra'nın arka duvarı (kuzey tarafı) üzerindedir. Yarım daire ş eklindedir. Duvarları tam dikey pozisyonda olmayıp, tepeden itibaren yakla ş ık 5 derece 12 dakikalık bir e ğ im yapar ki bu da Yengeç Burcu'nun ba ş ucu noktasına uzaklı ğ ıdır. Duvarın tepe ortasına tespit edilmi ş  bir demir çubuk bulunur. Bu aletle gezegenlerin yerleri belirlenir. 2.2 Samrat Yantra Bir ekinoks Güne ş  saati (gnomon) olan Samrat Yantra, gözlemevinin merkezinde bulunmaktadır. Aletler arasında en büyük ve en yükse ğ idir. Tabandaki dar açısı 28 derece 39 dakikadır ve bu de ğ er Yeni Delhi'nin boylamına e ş ittir. Yan tarafında tepeye kadar devam eden merdivenler yer alır. Yapı yakla ş ık 15 metrelik devasa iki kadranla tamamlanmaktadır. Bu alet Savai Jai Singh'in hocası ve danı ş manı Pandit Jagan Nath'a izafeten, "Samrat" diye anılmı ş tır. Samrat, imparator demektir. Samrat gündüz ve gece saatlerini (Hindistan için), meridyen saatini, gündüz ve geceyi, kutup yıldızının yerini belirlemek için kullanılmı ş tır. Resim 6 Dakshinottara Bhitti Yantra Resim 7 Karka Rasi Valaya Resim 8   Samrat Yantra  
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks