Gunia P., Gruszka B., Technologia i zaplecze surowcowe wczesnośredniowiecznej ceramiki użytkowej ze stanowiska 4 w Klenicy w świetle badań petrograficznych

Description
Technologie und Rohstoffe verwendet bei der Herstellung der fruhmittelalterlichen Keramik von der Fundplatz nr. 4 in Klenica im Lichte von petrographischen Untersuchungen Zusammenfasung Seit mehreren Jahrzehnten werden bei den Keramik- Untersuchungen

Please download to get full document.

View again

of 21
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Research

Publish on:

Views: 2 | Pages: 21

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  OGIEŃ – ŻYWIOŁ UJARZMIONY I NIEUJARZMIONY KONFERENCJA   W  G ARBICZU   5-6 VI 2008 S . 349-369 P IOTR  G UNIA , B ARTŁOMIEJ  G RUSZKA TECHNOLOGIA I ZAPLECZE SUROWCOWE WCZESNOŚREDNIOWIECZNEJ CERAMIKI UŻYTKOWEJ ZE STANOWISKA 4 W KLENICY W ŚWIETLE BADAŃ PETROGRAFICZNYCH W STĘP Od kilkudziesięciu lat w badaniach nad ceramiką wykorzystuje się specjalistyczne metody stosowane w geologii. Jedną z nich jest mikroskopowa analiza petrograficzna płytek cienkich w świetle prze-chodzącym, wykorzystywana dość powszechnie w petrologii (zob. Reyman 1959, 167-177; Rzeźnik, Stoksik 2005, 115-136; Stoksik 2007; Gunia, Gruszka 2010, 269-280). Dzięki zastosowaniu tej me-tody możliwa jest identyfikacja minerałów na podstawie ich własności optycznych oraz ilościowa i jakościowa ocena poszczególnych składników skałotwórczych. Wyniki badań petrograficznych ceramiki są w wielu przypadkach pomocne dla scharakteryzowa-nia pod względem surowcowo-technologicznym warsztatu garncarskiego. Po zbadaniu poszczególnych składników czerepu metodą mikroskopową w świetle przechodzącym można uzyskać wiele istotnych informacji na temat: składu mineralnego, proweniencji oraz sposobu pozyskiwania i przeróbki ma-teriału schudzającego, techniki lepienia i barwienia ceramiki czy przygotowywania procesu wypału naczyń o charakterze użytkowym.Poniżej przedstawiono wstępne wyniki petrograficznych badań ceramiki z osady przygrodowej w Klenicy (IX/X w. n.e.). W pracy podjęto próbę identyfikacji składników nieplastycznych ceramiki (tłuczeń i piasek) oraz ich analizę jakościową i ilościową rozpatrywaną w kontekście preferencji su-rowcowych ówczesnego warsztatu ceramicznego. Przedstawiono również wnioski, wynikające z prze-prowadzonych obserwacji mikroskopowych, na temat przygotowywania masy garncarskiej, techniki lepienia naczyń oraz sposobu jej wypału. Wydaje się, że uzyskane wyniki badań powinny stanowić istotny przyczynek do poznania wcze-snośredniowiecznego warsztatu garncarskiego oraz jego zaplecza surowcowego, a co za tym idzie ewolucji myśli technicznej i wiedzy geologicznej ówczesnych twórców naczyń użytkowych.  350 Piotr Gunia, Bartłomiej Gruszka Najstarsze fazy wczesnego średniowiecza (VI-VII w.) na obszarze obecnego pogranicza Dolnego Śląska, Wielkopolski i Łużyc charakteryzują się dużym urozmaiceniem formalno-technologicznym oraz jakościowym wytwarzanej ceramiki (Dąbrowski 2006, 223, 229-230). Jedyna cecha wspólna to prawie zupełny brak naczyń ornamentowanych. Oprócz nielicznych form zbliżonych do typu pra-skiego, występują na tym terenie przede wszystkim naczynia nawiązujące do typu Sukow-Dziedzice  . Są to więc egzemplarze przysadziste, o wyodrębnionym brzuścu i mniej lub bardziej esowatej linii profilu. Spotykamy także formy tulipanowate o rozchylonych wylewach. Nierzadkie są szerokootwo-rowe wazy. Równie urozmaicona jest technika i technologia ich produkcji. Zdecydowana większość odkrytych fragmentów pochodziła z naczyń wykonanych bez użycia koła garncarskiego, ale spoty-kamy także egzemplarze doskonale obtoczone, co pozwala sądzić, że ich twórcy w wysokim stopniu opanowali techniki garncarskie. Zróżnicowane są także zestawy mas garncarskich. Najliczniej wystę-puje ostrokrawędzisty tłuczeń o grubej frakcji, spotykamy też jednak naczynia wykonane z mas schu-dzanych selekcjonowanym, drobnoziarnistym skaleniem nadającym powierzchni charakterystyczną fakturę „gęsiej skórki” (Gunia, Gruszka 2010, 273-276). Do zjawisk rzadszych należy występowanie cienkościennych naczyń o gładkich, wręcz wyświecanych do połysku powierzchniach: Buków, stan. 1, grodzisko w Smolnie Wielkim, stan. 1 (Dąbrowski 2001, 139-140), Połupin, stan. 2, Osiecznica, stan. 1 (Dąbrowski 1971, 43), Stożne, stan. 1 (Gruszka 2010b, 236). Wraz z rozwojem m.in. technik garncarskich i upowszechnieniem koła garncarskiego zmieniają się formy naczyń, technika i technologia ich wykonania. Od VIII w. coraz liczniej występują formy obtaczane (od wylewu po załom brzuśca) i ornamentowane (grodzisko w Krośnie Odrzańskim, stan. 1, Gostchorze, stan. 1, Sulechów, stan. 28). W tym okresie pojawia się ceramika nawiązująca do typu Feldberg  . Od poł. IX do poł. X w. obszar obecnego pogranicza Dolnego Śląska, Wielkopol-ski i Łużyc, wraz z terenami ościennymi tworzy spójną strefę kulturową Tornow-Klenica   (Herrmann 1985, 30-31, ryc. 5; Donat 1987, 250, ryc. 9; Kurnatowska 1984, 388-392), której główną cechą na gruncie ceramiki jest pojawienie się form dwustożkowatych, obtaczanych na kole garncarskim, o ostrym załomie brzuśca i zdobionych dookolnymi listwami plastycznymi (typ Tornow-Klenica  ), czasami współwystępującymi z wątkiem linii falistej wykonanej narzędziem wielodzielnym (Kleni-ca, stan. 4 – Gruszka 2010a, 129-130 – tam dalsze przykłady). Obok tych form spotykamy naczy-nia typu  Menkendorf-Szczecin  charakteryzujące się gorszą jakością wykonania, najczęściej wysoko umieszczonym załomem brzuśca i specyficznym ornamentem wykonanym narzędziem wielodziel-nym (krzyżujące się pod różnym kątem pasma, ornament jodełkowy, festonowy). Nierzadko wystę-puje także ornament nakłuwany, wykonany rylcem, patykiem lub pustą kością. Oprócz ceramiki ornamentowanej rozwija się nadal produkcja ceramiki niezdobionej.Osada przygrodowa w Klenicy, stan. 4, była położona na terasie zalewowej Odry, ok. 1 km na północny wschód od współczesnego, głównego koryta rzeki. Pod osadę wybrano niewielką, piaszczy-stą wydmę lekko wyniesioną (maksymalna niwelacja ok. 57 m n.p.m.) w stosunku do otaczających ją  łąk o ok. 1-2 m (ryc. 1). Stanowisko odkrył na początku lat 60. Edward Dąbrowski. Ze względu na znaczne zniszczenie osady w 1962 r. przeprowadzono badania ratunkowe, którymi kierował Adam Kołodziejski. Stanowisko położone było na północ od znanego z badań przedwojennych grodziska, pomiędzy nim a szosą prowadzącą z Klenicy do Bojadeł. Wykopy ratunkowe założono ok. 100 m od szosy. Według zapisków znalezionych w archiwum Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Świdnicy teren osady był dewastowany już znacznie wcześniej, ponieważ w jej centrum posado-wiony był fundament budynku, który zniszczył, według anonimowego autora zapisków najcenniejszy materiał zabytkowy. Rezultaty przeprowadzonych w 1962 r. badań zostały omówione i przedstawione w innym miejscu (Gruszka 2010a, 109-190).   351 Technologia i zaplecze surowcowe wczesnośredniowiecznej... 0 500 1000 mgrodzisko, stan. 3osada, stan. 4 O d  a r      b   z   y   c   O   r   a        B       ó      b     r    a    ¿    N   y   s    £   u . Klenica stan. 3 i 4Zawada, stan. 1Sulechów, stan. 28Zielona Góra0 25 50 km Ryc. 1.  Klenica, gm. Bojadła, stan. 4. Lokalizacja stanowiska Abb. 1.  Klenica, Gem. Bojadła, Fpl. 4. Standorte der Fundstelle  352 Piotr Gunia, Bartłomiej Gruszka M ETODYKA   BADAŃ   PETROGRAFICZNYCH Do szczegółowych badań petrograficznych przeznaczono cztery fragmenty naczyń reprezentujących typ ceramiki Tornow   oraz  Menkendorf    (ryc. 2-5), pochodzących z przeprowadzonych w 1962 r. badań ratunkowych stan. 4 w Klenicy.Fragmenty naczyń opisano i udokumentowano fotograficznie pod względem cech makrosko-powych, a następnie wycięto z nich piłą diamentową niewielkie płytki o wymiarach ok. 2 × 2 cm i grubości ok. 0,5 cm. Z płytek tych wykonano nakrywane preparaty mikroskopowe do badań petro-graficznych w świetle przechodzącym. Niektóre próbki ceramiki, o słabym stopniu zwięzłości, przed wykonaniem preparatów stabilizowano balsamem kanadyjskim. Badania prowadzono w świetle przechodzącym, z wykorzystaniem mikroskopu polaryzacyjnego Nikon 2000Pol z fotograficznym systemem rejestracji danych za pomocą aparatu Canon 450d w Mu-zeum Mineralogicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Z wykonanych preparatów mikroskopowych wykonano skany całych ich powierzchni za pomocą skanera firmy Canon MP 1500 w rozdzielczości 1600 × 1600 pikseli. Badania te pozwoliły na dokonanie szczegółowej charakterystyki mineralnych składników nie-plastycznych wyrobów ceramicznych (tłuczeń, piasek) oraz cech strukturalno-teksturalnych czerepu. Na podstawie danych uzyskanych z analizy mikroskopowej dokonano porównania cech morfologicz-no-optycznych stwierdzonych faz z ich skałotwórczymi odpowiednikami. Ilościową i jakościową analizę tłucznia i ziaren mineralnych w ceramice wykonano metodą mi-kroskopowej analizy planimetrycznej z zastosowaniem stolika krzyżowego. Obliczano objętościowe zawartości poszczególnych składników na 4 cm 2  powierzchni badanego czerepu. Na podstawie analizy makroskopowej, obserwacji pod binokularem, analizy obrazu ze skanu po-wierzchni płytki cienkiej oraz obserwacji mikroskopowej w świetle przechodzącym określono: ogólne cechy zewnętrzne próbek ceramiki, tj. strukturę, teksturę, barwę tła, rodzaj zawartej w czerepie frakcji kamienistej oraz pozostałości organicznych, zwięzłość oraz skład mineralny grubszego materiału schu-dzającego, ilość i rodzaj frakcji pelitowej (matriks) oraz zawartość i rozmieszczenie substancji szklistej. C HARAKTERYSTYKA   PETROGRAFICZNA   CERAMIKI Próbka 1 (nr inw. 5/08) Opis makroskopowy  Fragment górnej części niezdobionego naczynia wykonanego bez użycia koła garncarskiego (ryc. 2). Powierzchnia z obu stron jest szorstka z wyraźnie wystającymi fragmentami skał o wielkości do kilku milimetrów (fot. 1). Kolor ścianek jest ciemnobrązowy w części zewnętrznej i ciemnoszarobrązowy w części wewnętrznej. Na skanie preparatu widać, że w tle drobnej masy ceramicznej o zabarwie-niu jasnoszarobrązowym tkwią duże nieregularne fragmenty tłucznia skalnego (do kilku milimetrów wielkości) obok dużych plamistych skupienia brunatnego lub czarnego pigmentu zawierającego liczne drobne ziarenka matriks i pojedynczych krótkich żyłek wypełnionych szklistą substancją (fot. 2A). Opis mikroskopowy (p.c. 1)  W obrazie mikroskopowym, w tle czerepu widoczne są współwystępujące ze sobą duże, ostrokrawę-dziste fragmenty skał granitoidowych (2-4 mm średnicy) oraz nieco mniejsze, dobrze obtoczone ziarna   353 Technologia i zaplecze surowcowe wczesnośredniowiecznej... 0 5 cm Ryc. 2.  Klenica, gm. Bojadła, stan. 4, jama I. Fragment ceramiki. Kółkiem zaznaczono miejsce pobrania próbki (jama nr 1, p.c. 1) (rys. D. Krzyżyńska) Abb. 2.  Klenica, Gem. Bojadła, Fpl. 4, Höhle I. Fragmente von Gefäßen mit angezeigter Entnahmestelle der Probe für mikroskopische Untersuchungen (Höhle Nr. 1. Dünnplatte Nr. 1) (Zeichn. D. Krzyżyńska) 0 3 cm  AB Fot. 1  Klenica, gm. Bojadła, stan. 4. Przekrój podłużny (A) i poprzeczny (B) fragmentu ceramiki (jama nr 1) (nr kat. 5/08; p.c. 1) Fot. 1.  Klenica, Gem. Bojadła, Fpl. 4. Längsschnitt (A) und Querschnitt (B) eines Fragmentes von Keramik, Höhle Nr. 1. (Kat.-Nr. 5/08; Dünnplatte Nr. 1) kwarcu o wielkości do 1 mm (fot. 2C). W grupie dużych i stosunkowo licznych skalnych składników nieplastycznych przeważają: fragmenty granitów biotytowych i gnejsów z dużymi, czasem skaolinizo-wanymi skaleniami potasowymi. W tle można też napotkać fragmenty tabliczek plagioklazów, nie-
Related Search
Similar documents
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks