BİZANS'TA KADIN SANATÇILAR (Women Artists in Byzantium)

Description
Bizans sanatından günümüze ulaşan eser sayısının azlığı, sanatçıların eserlerinin altına imzalarını atmalarını engelleyen anonim faaliyet inanışı; Bizanslı sanatçı isimlerinin büyük bir kısmının günümüze ulaşmasını neredeyse imkansız hale

Please download to get full document.

View again

of 28
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Paintings & Photography

Publish on:

Views: 0 | Pages: 28

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  Sanat Tarihi Dergisi Cilt/Volume: XX  V, Sayı/Number: 1  Nisan/April 2016, 111-138   Gönderim Tarihi: 04.02.2016 Kabul Tarihi: 14.03.2016 BİZANS'TA KADIN SANATÇILAR    Dilek MAKTAL CANKO    Özet  Bizans sanat ından günümüze ulaşan eser sayısının azlığı, sanatçıların eserlerinin altına imzalarını atmalarını engelleyen anonim faaliyet inanışı; Bizanslı sanatçı isimlerinin büyük bir kısmının günümüze ulaşmasını neredeyse imkansız hale getirmiştir. Bununla birlikte; e rkek sanatçıların  bile eserleri ile anılmalarının çok zor olduğu bir toplumda,    bazı kadın sanatçılar    eserleri ile birlikte günümüze ulaşmayı  başarmışlardır. Tekstil, kitap kopyalama, e debiyat, gösteri sanatları, müzik ve resim sanatı gibi sanat dallarında ürün veren Bizanslı kadın sanatçılar, tüm kısıtlamalara rağmen eserler  i- ni üreterek  , kadınları  evlerine hapseden ataerkil Bizans id eolojisine başka l dırmışlardır. Sayılarının az olmasına   karşılık etkili hayat hikâyeleri Bizanslı kadınların azmini ve gücünü kanıtlar niteliktedir. Anahtar Kelimeler: Bizanslı s anatçılar,   kadın sanatçılar,  Thedora Raoulaina, Anna Komnena, Kassia.  Abstract Women Artists in Byzantium A large portion of the Byzantine artists' names have not survived, because of the small number of extant works and anonymity manners preventing the signature works. However, when the recognition of the work male artists' produce is even very difficult, some of the women artists have been able to achieve today with the works. Despite all the restrictions of Byzantine patriarchal ideology, Byzantine women artists who produced the textile, copy books, literature, theatre, music and painting, revolted against the Byzantine ideology by producing works. Despite the low number of women artists, effective life stories are evidence determination and power of Byzantine women. Key Words:  Artists in Byzantium, women artists, Thedora Raoulaina, Anna Komnena, Kassia.    Arş. Gör., Dr., Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, Bornova - İzm ir- TÜRKİYE, E -mail: dilek.m.canko@ege.edu.tr  Dilek Maktal Canko 112 Sanat Tarihi Dergisi   nsanlık tarihinin tüm   dönem ler  inde var olan sanat, sanatçının duygu ve düşüncelerinin bir maddede vücut bulmasıdır. İçinde bulunduğu toplumdan soyut lanamayan sanatçının eserleri  de çağını ifade eden biçimler olarak değer  lendiril diğinde; her dönemde ve her toplumda sanatın farklı bir    görünümle ortaya çıktığı görülmektedir. Ortaçağ Hıristiyan dünyası ve özelinde Bizans dünyası da kendisine özgü bir sanat dili oluşturmuştur. Kiliseye, dini inançlara bağlı olan Bizans sanatında imgeler, anlam iletecek bir araç olarak işlev görmüşlerdir.   Sanatçılar, imgelerini zaman ve uzamdan soyutlayarak görüneni değil görünmeyeni göstermeye çalışmışlardır. Bunu yaparken de uymaları gereken kurallar belirlenmiş 1 , özgünlük ve dışavurumculuğa yer  bırakılmamıştır.  Bununla birlikte; eser  lerin öğrenim le birl ikte beceriye, ustalığa ve deneyime dayanması, estetik kaygılardan çok işlevselliğin ön planda olması dolayısıyla Bizanslı sanatçılar çoğunlukla zanaatçı olarak nitelenmiştir. Sanatçı ve zanaatçı arasındaki en  büyük fark, sanatın birinci amacının estetik olmasında , zanaatın ise fayda olmasındadır. Sanat eserleri özgün ve tek olan eserlerken, zanaat eserleri seri olarak üretilen eserlerdir. Bu durumda gerçekten Bizanslı sanatçılar zanaatçı mıydılar? Bizanslı Sanatçılar   6. yüzyıldan Iustinianus'un Ayasofya'sını inşa eden mimarlar Anthemios ve Isidoros, 9. yüzyıldan ressam Lazaros 2  ve ilahi müzik sanatında ses getiren Kassia , 11. yüzyıldan II. Basileios Menologionu'nu resmeden minyatürcü Pantoleon 3  ve 12. yüzyılda babasının tarihini başarılı bir şekilde aktaran Anna Komnena gibi kişiler; öğrenimleri, zekaları, yetenekleri ve eserleri ile zanaatçı olmadıklarını kanıtlamışlar   ve sanatçı olarak anılmışlardır. Bizans'ta bilinen az sayıda isim dışında kalan mimarlar, ressamlar, kitap yazıcıları vb. zanaatçı olarak görülmüş 4   olsalar da eserlerinin farklılığı ve estetik kaygıları onların sanatçı olduklarını kanıtlamaktadır. 5   Her ne kadar kuralları 1  Aynaroz'da bulunan bir kitap ( The Painter's Manual of Dionysius of Fourna,   Çev: Paul Hetherington, 1974), ressamların figürlerini oluştururken kullanacakları teknik ve resim düzeninin tüm prensiplerinin (her bir figürün özellikleri ve kilise içindeki yerleri gib i)  belirlenmiş olduğunu kanıtlamaktadır. Bu durumda sanatçıların özgürlük alanlarının çok sınırlandırıldığı gerçektir. 2   Sanatçı hakkında daha fazla bilgi için bknz: Cutler ve Kazhdan 1991, 1197 -1198. 3   Sanatçı hakkında daha fazla bilgi için bknz: Cutl er 1991, 1576. 4  Cutler 1991, 196. 5   Mimarlıkta kubbeli kiliseyi, tasvir sanatında Hıristiyan sanatının temelini oluşturan biçemi yaratanların, iç dekorasyonda cam mozaik panoları duvar bezemesi ve opus sectile yapanların ve mermerden geometrik desenli moz aikleri taban döşemesi haline getirenlerin zanaatçı olduklarını düşünmek Bizans sanatını ve sanatçılarını hafife almak olacaktır (Rice 2002, 208).   İ     Bizans'ta Kadın Sanatçılar    Sanat Tarihi Dergisi   113    belirlenen bir sanatta eser verseler ve sanatlarını icra ederken hamilerinin veya  banilerinin isteklerini uygulamak zorunda kalsalar da 6   Bizans sanatını yaratmışlardır. Bununla birlikte, Bizans sanatından günümüze ulaşan eser sayısının azlığı,   sanatçıların   eserlerinin altına imzalarını atmalarını engelleyen anonim  faaliyet inanışı 7 , Bizanslı sanatçı isimlerinin büyük bir    kısmının günümüze ulaşmasını neredeyse imkânsız hale gelmiştir.   Çoğu Bizanslı sanatçı n ın   isminin ve kim olduğunun bilgisine ulaşamamamıza rağmen , onl arın çalışma koşulları hakkında az da olsa bilgi günümüze ulaşmıştır. 374 yılında İmparator Valens’in  bir kanununda halka açık yerlerde bulunan atölyeler ve ressam stüdyolarından bahsetmesi; küçük ölçekli eserler üzerinde çalışan ressamların evlerinde veya atölyelerinde 8 , canlı modellerle çalıştıklarını kanıtlamaktadır. 9   Bizans atölyelerinin sosyal ve ekonomik yapısı bilinmediği gibi sanatçıların ne şartlar altında eserlerini ürettikleri de ne yazık ki bilinmemektedir. Bu sanatçıların eserlerini üretmek için nasıl bir eğitim aldıklarına dair bilgilerimiz de çok azdır. 6. yüzyılın ortalarında resim dersleri veren yoksul, dul bir Suriyeli kadın olan Syria'nın derslerini ihtiyacı olan şeyleri almasına yetecek kadar karşılık için verdiği bilinmektedir. Bunun dışında Bizans'ta sanat öğrenilen bir okul olup olmadığı konusunda bilgi yoktur. Giritli ressam Angelos Akotantos'un vasiyetind e bahsettiği gibi hem yetenek   hem de çizim gereçlerinin olduğu araç gereçler babadan oğula (kıza) aktarılırdı. Babaların kendi sanatlarını çocuklarına öğreterek onları yetiştirmelerinin yanında diğer aileler de çocuklarının çırak olarak    yetiştirilmek üzere ikona, kitap veya fresko, mozaik ressamlarının yanına vermiş olmalılardır. 10  II. Basileios Menologionu'nu resimleyen takım 11   gibi sanatçıların imzasının nadiren eserlerde görülmesi ve eserin banisinin isteklerine ilişkin belgelerin   6   Bazı sanatçıların eserlerini üretirken eserlerinin patronu olmayı da tercih etmeleri eserlerini üretirken biraz daha fazla özgür olmayı istediklerini kanıtlamaktadır. 10. yüzyılda Gregory isimli bir kuyumcu Trani'de bir kilise yapmış, erken 14. yüzyıl ressamı olan Mikhail Proeleusis de Halmyros yakınında bir manastır restore etmiştir (Cutler 1991, 197).   7  Bizan s sanatının kutsal olana hizmet etmesinden dolayı sanatçılar da eserlerini din için üretmişler ve anonim faaliyet onurlandırılmıştır.   8  Cutler 1991, 197. 9   Aziz Basileios, bir metninde ikona ressamlarının canlı modelle çalıştıklarından bahsederken (daha fazla b ilgi için bknz:  Vikan 1998, 21), 5. yüzyıldan bir metinde bir ressamın modeli olmadığı için aziz ikonasını boyayamadığından söz edilmektedir (daha fazla bilgi için bknz: Cutler 1991, 197). 10  Cutler 1991, 196-197. 11   Cutler 1991, 197. 8 farklı usta tarafından boyana n II. Basileios Menologionu'nda resimlerin yanında bulunan isimler ressamların isimleridir. Ancak Rönesans döneminin aksine Bizans resim sanatında dönemin stili sanatçılarınkinden çok daha güçlü olduğu için bu ustaların sanatlarındaki kişisel özellikleri belirlenmesi girişimleri pek başarılı olamamıştır. Bununla  Dilek Maktal Canko 114 Sanat Tarihi Dergisi   bul unmayışı, çoğu Bizans ustasının sanat karakterlerini ve özelliklerini tanımlamayı zorlaştırmaktadır. Oxford Dictionary of Byzantium 'da Anthony Cutler tarafından yayınlanan mezar ve diğer yazıtlar üzerinden tespit edilen usta, ressam, kuyumcu gibi 95 sanatçı ismi 12 , sanatın anonim faaliyet olarak görülmesine rağmen sanatçıların tarihe iz bırakma isteğinden kaynaklanmış olmalıdır.   Bu sanatçılar arasında, Gürcistan'da Meryem t asvirini resmettiğine   ilişkin not dışında başka bilgiye ulaşılamayan ve isminin  Maria   olması nedeniyle kadın olduğunu düşündüğüm sanatçı gibi nadir de olsa kadınlar da bulunma lıydı.  Bu listede 95 sanatçı arasından 1 sanatçının (?) kadın olma olasılığı (?) kadınların sanatçı olarak toplumda var olmalarının nadir olduğunu göstermektedir. Biz ans'ta neredeyse tüm çalışma kollarında bulunan kadınların, sanatsal faaliyetlerde bulunmadıklarını düşünmek olanaksızdır. Nitekim babadan oğula aktarıldığı söylenen yetenek ve araç gereçlerin erkek evladın bulunmaması durumundan  babadan kıza aktarıldığını   kanıtlayan örnekler de mevcuttur. Bununla birlikte , sanatçıların isimlerinin verildiği bu listede kadınların bulunmaması cinsiyet ayrımcılığı konusunu da düşündürtmektedir. Biyolojik farklılıktan ziyade sosyolojik   olarak yaratılan farklılıkları  ifade eden cinsiyet ayrımcılığı, ataerkil Bizans dünyasında şaşırtıcı  bir durum değildir. Bizans toplumundaki c insiyet ayrımcılığına ve haklarında çok az  bilgimiz olmasına rağmen;  Maria (?) gibi isimlerini günümüze ulaştıran kadın sanatçılar da bulunmaktadır. Kadın Sanatçılar   Ataerkil Bizans dünyasının ideolojisine rağmen kadınlar, çalışma yaşamına girerek ekonomiye katkıda bulundukları gibi sanatsal faaliyetlerde de bulunmuşlardır. Erkeklerin bile ürettikleri eserleri ile tanınmalarının çok zor olduğu bir toplumda   kadın sanatçıların bazıları eserleri ile birlikte günümüze ulaşmayı başardılar.   Bizans'ta kadın sanatçılar, nicelik açısından değerlendirdiğimizde en çok tekstil ve kitap kopyalama alanlarında ürün vermişlerdir. Bunların ardından edebiyat, gösteri sanatla rı, müzik ve resim sanatı gibi sanat dallarında da ürün verdikleri bilinmektedir. Bizans'ta dokuma, işleme ve nakşetme rahibeler ve manastır dışından kadınlar için en önemli çalışma alanıydı. Bununla birlikte bu ürünlerin üzerindeki kadınların izini yaka lamak ne yazık ki neredeyse imkânsızdır. Konstantinopolis şehri endüstriyel anlamda Bizans İmparatorluğu'nun en önemli şehri idi. Ancak 12. yüzyıla kadar Atina, Thebes, Korinth, Arta ve Küçük Asya'nın deniz kıyısındaki şehirleri de endüstriyel açıdan çok faallerdi. Lonca kayıtları kadınların şehrin ipek üretiminde ana role sahip olduğunu göstermektedir. 13   Daha çok orta sınıf seviyesindeki kadınlar, lüks tekstilin üretiminde usta olarak yer alıyorlardı. Tekstil ve özellikle ipek üretimi   Yunanistan'ın  birlikte b u, sanatçılar arasında stil   farklılıkların olmadığı anlamına da gelmemek  tedir. II. Basileios Menologionu sanatçıları hakkında daha fazla bilgi için bknz: Ševčenko  1962, 245-247. 12  Cutler 1991, 198-201. 13  Carr 1997, 16.   Bizans'ta Kadın Sanatçılar    Sanat Tarihi Dergisi   115   şehirler  inde bir  çok ailenin geçim kaynağı idi. 1147'de Normanlar, Thebes şehrinden ipek üreticisi kadınları ganimet olarak götürmüştü. 14   Konstantinopolis'te imparatorluğun kıymetli ipekleri ev atölyelerinde dokunmaktaydı. İpek ve tekstil ikonalar da kadınların işgücü ürünleri olarak gösterilmekteydi ve   Cleveland Müzesi'nde olan geniş duvar kilimlerinin kadınlar tarafından dokunmuş olması çok da uzak bir ihtima l gibi gözükmemektedir. 15   Bizans ideolojisinin kadına uygun gördüğü uğraş alanı olarak dokuma, eğirme alanlarında kadınların emeklerine karşın günümüze isimlerinin veya  bilgilerinin ulaşamaması çok yazıktır.   Tekstil sanatları üzerindeki kadınların rollerini aydınlatmak kolay olmamakla  birlikte; gösteri sanatında kadınların izlerini yakalamak çok daha zordur. Bizans'ta sahnelenen tiyatro gösterilerinde ; bale, pant omim gibi halk eğlencelerinde erkeklerle  birlikte kadınların da dans edip şarkı söyledikleri bilinmektedir. 16  Valens ve Iustinianos gibi imparatorların da kanunlarında kadın oyuncuların toplumsal yaşamlarına ilişkin düzenlemelerde bulunması, Bizans'ta kadın gösteri sanatçılarının sayısının çokluğunu kanıtlamaktadır. 17   Kadın gösteri sanatçıları arasında n Prokopios'un Gizli Tarih  isimli eserindeki tasvirleri sayesinde en çok tanınan örnek İmparatoriçe Theodora   olmuştur. Prokopios Gizli Tarih   isimli eserinde Bizans tiyatro çevrelerinde meşhur olan gösteri sanatçısı üç kız   kardeşten bahseder:   Comito, Theodora ve Anastasia. Comito ve Theodora kısa  sürede güzellikleri ve hafiflikleri ile tanınmışlardır. Theodora çok güzel bir kadın olmakla birlikte sahnede kıyafetlerini tamamıyla çıkara cak kadar da cesur ve edepsizdir.  Bununla birlikte Iustiniano  s'u etkilemeyi ve onu evliliğe ikna ederek imparatoriçe olmayı başaracak kadar da zeki bir kadındır  . 18  Prokopios'un Theodor  a hakkındaki yanlı söylemlerini bir kenara bırakırsak, sonuç olarak Bizans'ta kadın gösteri sanatçılarının var olduğu ve onlar hakkında toplumda çok da iyi olmayan söylemlerin bulunduğunu söyleye  biliriz. Theodora örneğinde olduğu gibi gösteri sanatçısı bu kadınlar, hayatlarının bir döneminde mesleklerinden ayrılmaya karar verdiklerinde bile toplumun kendilerine karşı ön yargıları ile savaşmak zorunda kalmışlardı.   Aslında toplumun bu kötü söylemleri sadece kadın gösteri sanatçıları için değildi. Bizans tiyat rosundaki 19   oyuncular, halk tarafından sevilmekle birlikte ahlak 14  Brand 1993, 60. 15  Cormack 1997, 31. 16  Touliatos-Miles 1998, 143-144. 17  And 1962, 108-112. 18  Prokopius 2001, 69-70. 19   Bizans'ta Hipodrom gibi yarış alanlarının yanında tiyatrolar da bulunurdu. Roma -Yunan tiyatr  olarının Ortaçağ'da Bizans'ta yaşadığını söyleyebiliriz. Bizans tiyatrosunda din dışı temsiller mimus  ve  pantomimus   olmak üzere iki çeşitti.  Pantomimus   oyuncusu tek başına olayları canlandırır ve hep erkek olurdu, aynı zamanda kadın kişileri de canlandırab ilirdi.  Mimus 'ta ise birden çok oyuncu bulunuyordu.  Mimus 't a kadınlar da sahneye çıkabilirdi.
Related Search
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks