Arktyka na początku XXI wieku. Między współpracą a rywalizacją. Wprowadzenie

Description
Arktyka na początku XXI wieku. Między współpracą a rywalizacją. Wprowadzenie

Please download to get full document.

View again

of 10
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Government & Nonprofit

Publish on:

Views: 0 | Pages: 10

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  Michał Łuszczuk  Wprowadzenie Region Arktyki z racji swej specyki geogracznej przez setki lat znajdował się na odległych peryferiach polityki międzynarodowej. Wyrażało się to przede wszystkim brakiem stałych, rozbudowanych (zarówno w formie, jak i treści) re - lacji między mieszkańcami Dalekiej Północy a mieszkańcami obszarów leżących na południe od koła podbiegunowego. Środowisko przyrodnicze Arktyki z jednej strony było domem dla rdzennych ludów Północy, które zaadaptowały się do jego surowych warunków, z drugiej zaś, przez całe wieki skutecznie hamowało am -  bitne zamierzenia i plany wielu morskich podróżników – głównie europejskich odkrywców i kupców – zmierzających do eksploracji i kolonizacji północnych kresów Euroazji oraz Ameryki Północnej. Dzieje heroicznych poszukiwań legen - darnych północnych szlaków morskich do Azji czy też śmiałych prób zdobycia  bieguna północnego są doskonałą ilustracją zmagań człowieka ze srogim klima - tem, trudno dostępnymi akwenami oraz dopiero powoli poznawanymi przez „lu - dzi Południa” prawami natury rządzącymi na obszarach arktycznych. Dopiero od połowy XX wieku możemy dostrzec stopniowy, a w ostatnich dwóch dekadach wręcz dynamiczny wzrost aktywności dotyczącej obszarów Arktyki, obejmującej między innymi również rozwój stosunków międzynarodo - wych związanych z tym obszarem. Związane jest to z synergicznym efektem od - działywania wielu czynników, wśród których pierwszoplanową pozycję zajmują dwa uwarunkowania. Po pierwsze, imponujący postęp technologiczny stwarza -  jący coraz lepsze i poniekąd bezpieczniejsze możliwości funkcjonowania ludzi na Dalekiej Północy. Po drugie, niespodziewanie szybko zachodzące zmiany kli - matu oraz ich obecne i przyszłe różnorodne konsekwencje (odczuwane zarówno w skali regionu arktycznego, jak i całego globu coraz bardziej przykuwają uwagę międzynarodowej opinii publicznej).Wskazane czynniki w połączeniu z innymi okolicznościami, między innymi natury politycznej i prawno-międzynarodowej, przyczyniają się zarówno do wie - lowymiarowej transformacji północnych obszarów polarnych, jak też do zmiany  10  Wprowdene ich roli w polityce światowej. Obserwowana intensykacja aktywności międzyna - rodowej w Arktyce i wobec Arktyki wyraźnie przekłada się na zmianę znaczenia (politycznego, gospodarczego oraz w dziedzinie wielowymiarowego bezpieczeń - stwa) północnych obszarów polarnych dla wielu państwowych i transnarodowych uczestników stosunków międzynarodowych, również tych, którzy nie znajdują się bądź nie funkcjonują bezpośrednio w Arktyce. Dodatkowo, ze względu na zja - wisko gwałtownie narastających i wielopłaszczyznowych zależności (np. klima - tycznych oraz ekologicznych), transformacja ta niesie za sobą szersze, globalne następstwa. W ten sposób mechanizm sprzężenia zwrotnego prowadzi do dalsze - go wzrostu znaczenia oraz zwiększenia złożoności oddziaływania obszarów ark  - tycznych na ewolucję ładu międzynarodowego, tak w wymiarze strukturalnym,  jak i funkcjonalnym. Dla konstruktywnego opisania i zrozumienia wskazanych tu przeobrażeń niezbędne jest udzielenie odpowiedzi na pytania: jaka jest istota oraz jaka jest forma wielowymiarowych zjawisk i procesów z zakresu stosunków międzynarodowych dotyczących północnych obszarów polarnych? Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytania odbywa się w ramach debaty toczącej się ostatnio w wielu państwach, nie tylko tzw. arktycznych. Niniejsza książka w za - łożeniu jej autorów stanowi próbę włączenia się w tę dyskusję i przedstawienia  polskiej perspektywy na zachodzące w Arktyce procesy i zjawiska.Zainteresowanie polskich badaczy obszarami polarnymi nie jest czymś no - wym, polskie badania bowiem mają swoją ciekawą blisko dwusetletnią tradycję, szczególnie bogatą w odniesieniu do rozwoju polarnych nauk o ziemi i nauk bio - logicznych. Odmiennie przedstawia się kwestia dorobku badaczy z zakresu nauk społecznych i nauk humanistycznych. Dorobku, który w polskiej polarystyce, niestety wbrew światowym tendencjom, przez długi czas pozostawał nadzwyczaj skromny. O tym, iż „wcześniej czy później” będzie musiało się to zmienić, wspo - minał w 1995 roku Jacek Machowski – wykładowca prawa międzynarodowego, dyplomata, publicysta i podróżnik, autor wielu prac naukowych i popularnonau - kowych poświęconych obszarom polarnym 1 . Intensykacja prowadzonych w Polsce badań poświęconych działalności człowieka w obszarach polarnych (wyrażająca się rosnącą liczbą publikacji na - ukowych i aktywnością polskich badaczy na forach międzynarodowych) oraz wyraźna krystalizacja środowiska polarników z kręgu nauk społecznych i huma - nistycznych wskazują, iż ta zmiana właśnie się dokonuje. Ważną rolę w tym pro - cesie odgrywa działalność Komitetu Badań Polarnych Polskiej Akademii Nauk, 1 J. Machowski,  Nowe miejsce i zadania nauk humanistycznych i społecznych we współczesnej  polarystyce , [w:]  Jedność    środowiska przyrodniczego Arktyki i Antarktyki: XXII Sympozjum Polar  - ne, Zamek Książ, 27–28 X 1995 , (oprac. red.) J. Pereyma, J. Piasecki, Instytut Geograczny Uni - wersytetu Wrocławskiego, Komitet Badań Polarnych PAN, Klub Polarny Polskiego Towarzystwa Geogracznego, Wrocław 1995, 163–165.  11 Wprowdene Ryc. 1. Mapa geopolityczna regionu Arktyki.Źródło: International Boundaries Research Unit, Durham University, UK”; URL: <http://www.dur  - ham.ac.uk/ibru/resources/arctic>  12  Wprowdene w tym Zespołu nauk społecznych oraz historii polskich badań polarnych (nale - ży do niego znaczna część autorów artykułów zamieszczonych w tym tomie).  Nie bez znaczenia jest również fakt, że polska dyplomacja sprzyja coraz bliższej współpracy środowiska prowadzącego badania przyrodnicze w Arktyce oraz ba - daczy z zakresu nauk społecznych, zwłaszcza nauk politycznych.Polska od wielu lat jest zaangażowana w różne inicjatywy, projekty zwią - zane z obszarami polarnymi. Nasze państwo wraz z przystąpieniem do Układu Antarktycznego w 1961 roku i uzyskaniem statusu państwa konsultatywnego w 1977 roku stało się uczestnikiem wyjątkowego reżimu międzynarodowego odpowiedzialnego za zarządzanie Antarktyką jako res communis , czyli wspól - ne dziedzictwo ludzkości. Od początku lat 90-tych XX wieku jesteśmy również zaangażowani we współpracę polityczną dotyczącą północnych obszarów polar  - nych – posiadamy status obserwatora w Radzie Arktycznej (o co zabiegają mię - dzy innymi Chiny czy Unia Europejska), podobnie jak w Euro-Arktycznej Radzie Morza Barentsa. W pełni uzasadnione jest zatem stwierdzenie, iż Polska stara się, na miarę swo -  jego położenia i potencjału, odgrywać rolę w obu regionach okołobiegunowych, których znaczenie międzynarodowe stale rośnie. Jednocześnie istnieje wiele argu - mentów wskazujących na konieczność sformułowania założeń polityki polarnej Polski. Polityki, która dawałaby gwarancję, iż zainteresowania regionami polar  - nymi będą konsekwentnie rozwijane na podstawie politycznej woli oraz pogłębio - nej analizy zarówno naszych potrzeb i możliwości, jak też ich międzynarodowego tła, a nie jedynie czystej pasji i determinacji polskich polarników. Pomyślne perspektywy dla dalszego rozwoju polskich badań polarnych w Ark  - tyce, dziś – chyba bardziej niż kiedykolwiek – związane są właśnie ze skuteczną aktywnością polskiej dyplomacji. Zakres i efektywność jej działania mogą, a na - wet powinny opierać się między innymi na wynikach badań naukowych i analiz eksperckich, których autorami będą naukowcy prowadzący badania w dziedzinie nauk społecznych i humanistycznych. Przykładem ich potencjału w tym zakresie, szczególnie w odniesieniu do badań stosunków międzynarodowych, są opraco - wania zawarte w tej publikacji. Jej kluczowym celem badawczym jest określenie, w jakim zakresie Arktyka na początku XXI wieku może być postrzegana jako obszar współpracy, a zarazem rywalizacji.Kolejność prezentowanych w niniejszym tomie opracowań, obejmujących sze - rokie spektrum zagadnień, wynika z chęci przedstawienia i wyjaśnienia najpierw zagadnień ogólnych, a jednocześnie podstawowych ze względu na ewolucję sto - sunków międzynarodowych odnoszących się do północnych obszarów polarnych. Część pierwsza obejmuje zatem rozważania poświęcone cechom i czynnikom determinującym korzystanie z obszarów morskich i podmorskich Arktyki oraz za - rządzanie nimi, do czego należy zaliczyć uwarunkowania zarówno prawno-insty - tucjonalne, polityczno-militarne, gospodarcze i żeglugowe, jak też środowiskowe  13 Wprowdene i klimatyczne. Następnie, w części drugiej, przedstawione są zagadnienia bar  - dziej szczegółowe, dotyczące cząstkowych, wybranych problemów związanych z funkcjonowaniem regionu Arktyki w epoce obecnych zmian klimatu. Składają się one na analizę zjawiska regionalizmu arktycznego, szczególnie zaś jego wy - miaru instytucjonalno-prawnego badanego przez pryzmat aktywności poszcze - gólnych organizacji międzynarodowych działających w Arktyce oraz aktywności rdzennych mieszkańców Dalekiej Północy. W dalszej kolejności, w części trze - ciej, umieszczono opracowania koncentrujące się na działaniach różnych uczest - ników zaangażowanych w rozwój stosunków międzynarodowych w Arktyce, choć niekoniecznie geogracznie z nią związanych.W otwierającym niniejszy tom opracowaniu Mariusz Mieczkowski przed - miotem analizy uczynił kwestię określania zakresu jurysdykcji poszczególnych  państw nadbrzeżnych w stree Oceanu Arktycznego. Opracowanie to koncentruje się jednak nie tyle na nierozstrzygniętych jeszcze sporach, co na stosowanych  przez te państwa ramach prawnych dotyczących wyznaczania stref morskich.Tematyka ta stanowi także przedmiot rozważań Andrzeja Makowskiego, który opierając się na dokładnej charakterystyce warunków geograczno-geologicz - nych regionu skoncentrował się na prawno-międzynarodowych podstawach po - działu arktycznego szelfu kontynentalnego. Na podstawie dokonanej analizy Au - tor zwrócił uwagę, iż w dyskusji na temat przyszłości Arktyki najistotniejszą rolę  powinny odgrywać wyniki badań geologicznych, gdyż w świetle obowiązujących regulacji to one albo mają stanowić argumenty na potwierdzenie roszczeń teryto - rialnych, albo też im zaprzeczać.Bardzo ważną rolę w procesie ustalania zakresu przestrzennego potencjalnej eksploatacji złóż z szelfu arktycznego odgrywa Komisja Granic Szelfu Kontynen - talnego powołana do życia przez Konwencję Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Wielowymiarową, a zarazem krytyczną analizę struktury Komisji oraz jej funkcjonowania w kontekście rozwoju sytuacji w Arktyce przestawiła w swym opracowaniu Marta Przygodzka-Markiewicz. Alternatywne w stosunku do obowiązujących reguł rozwiązanie odnośnie sta - tusu obszarów morskich w Arktyce zaprezentowała Maja Głuchowska-Wójcic - ka. W swoim artykule Autorka rozważyła mianowicie możliwość zastosowania koncepcji wspólnego dziedzictwa ludzkości w celu stworzenia nowego reżimu  prawnego wspomagającego zarządzanie i ochronę środowiska w Arktyce. W kolejnym opracowaniu z kręgu problematyki prawno-międzynarodowej Dariusz R. Bugajski podjął się zadania wyjaśnienia, jakie możliwości dla czę - sto przepowiadanego rozwoju żeglugi w Arktyce wynikają z dokonującego się postępu technologicznego oraz postępującego zanikania pokrywy lodowej. Autor wykazał, iż o ile żegluga przejściami arktycznymi może w perspekty - wie najbliższych kilkunastu lat stać się w pewnym stopniu konkurencją dla żeglugi przez tradycyjnymi szlakami, o tyle z powodu trudnych warunków
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks