Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî’nin “el-‘Âbir fi’l-ensâr ve’l-muhâcir …” İsimli Eseri ve Fıkhi Yönden Değerlendirilmesi

Description
Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî’nin “el-‘Âbir fi’l-ensâr ve’l-muhâcir …” İsimli Eseri ve Fıkhi Yönden Değerlendirilmesi

Please download to get full document.

View again

of 16
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Advertisement

Publish on:

Views: 2 | Pages: 16

Extension: PDF | Download: 0

Share
Tags
Transcript
  1 Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî’nin “ el-  ‘Âbir fi’l  -  ensâr ve’l  -muhâcir … ” İsimli Eseri ve Fıkhi Yönden Değerlendirilmesi *   Ömer Faruk HABERGETİREN *   Özet Osmanlı Devletinin son döneminde yetişen şahsiyetler arasında önemli bir yere sahip olan Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî (v. 1311/1893), mutasavvıf bir kişiliğe sahip olmasının yanı sıra, başta hadis ve tasavvuf olmak üzere fıkıh alanında da eserler vermiş çok yönlü bir âlimdir. Fıkıh ilmine ait iki eserinden biri olan Kitâbu’l - Âbir’de, hicret, muhacir, cihat, şe hitlik, gazilikle ilgili ayet ve hadislerle bu konulara dair fıkhî hükümleri ele almaktadır. Ayrıca eserin kenarında ayetlerin şerhi ile müceddid konusu ve tavsiyelerin yer aldığı iki küçük risale de bulunmaktadır.   Eserin yazıldığı yıllara ve sonraki sürece bakıldığında Osmanlı Devleti’nin kitlesel göç hareketleri ve uzun yıllar sürecek savaşlarla karşılaştığı görülecektir. Gümüşhânevî içinde bulunduğu bu süreçte devleti ve halkı uyararak muhtemel daha büyük zorluklara karşı hazırlıklı olmalarını sağlamıştır. Bunun yanı sıra yetiştirdiği talebeler ve yazdığı eserlerle de Gümüşhanevi’nin sorumluluğunu yerine getirdiği söylenebilir. Böylece Gümüşhânevî, devleti ve halkı uyararak ekonomik ve sosyal alanlarda ortaya çıkması muhtemel sorunlara karşı hazırlıklı ol malarını sağlamış, ileri görüşlü bir âlim olarak görevini yapmıştır.   Anahtar Kelimeler : Gümüşhânevî, Kitâbu’l -Âbir, Hicret, Muhacir, Cihat, Şehit, Gazi, Esir, İsyan (Bağy).   Abstract As one of the prominent figures in the later period of the Ottoman State, Ahmad Ziyauddin Gumuskhanawi (d. 1893), besides being a sufi was a versatile scholar who authored books in various disciplines namely Hadith, Sufism and Islamic Jurisprudence (  fiqh ). One of his works on  fiqh , Kitab al Abir deals with the issues regarding emigration (hijra), emigrant ( muhajir  ), jihad, martyrdom and veteran (  ghazi ). On the margins of the book, commentaries of the verses and the topic of reformer ( mujaddid  ) and recommendations are provided in two short treatises. This work has been written during the period of mass emigrations and *   Bu çalışma 03 - 04 Ekim 2013 tarihleri arasında Gümüşhane’ de d üzenlenen Uluslararası Ahmed Zi yaüddin Gümüşhanev î S empozyumunda bildiri olarak sunulmuştur.   *  Yrd. Doç. Dr. Karabük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, ofhabergetiren@hotmail.com.  2 long-drawn-out wars which Ottoman Empire has been facing. In these circumstances, Gumuskhanawi warned the people and the state to be prepared for great difficulties to come. Thus, it may be stated that Gumuskhanawi performed his duty by training disciples and authoring books as a scholar of great foresight. Key words: Gumuskhanawi, Kitab al Abir, Hijra, Emigrant, Jihad, Martyr, War Prisoner, Rebellion (  Baghy ) Giriş   19. yy Osmanlı coğrafyasında   yetişen   yetiştirdiği talebeler ve yazdığı eserlerle etkisi günümüze kadar devam eden şahsiyetler arasında önemli  bir yere sahip olan Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhâ nevî (v. 1311/1893), m utasavvıf bir kişiliğe sahip olmasının yanı sıra, başta Hadis ve tasavvuf olmak üzere Fıkıh alanında da eserler vermiştir. Fıkıh ilmine ait iki eserinden bir  isi 1276/1859 senesinde tamamlanan “el  - „Âbir fi‟l  - ensâr ve‟l  - muhâcir ve‟l  - cihâd ve‟l  -  gazv ve‟ş -  şühedâ ma‟a ahkâmiha ve hakâikihâ ve dekâyikihâ ve tefâsîrihâ ve envâ‟ihâ ve  fezâilihâ ”dı r. Gümüşhânevî,  bu eserinde hicret, hicret eden muhacirlere yardım, cihad, cihad ın fazileti, şehitlik,  gazilikle ilgili ayet ve hadisler ile bu konularda füru kitaplarında yer alan   fıkhi hükümleri ele almıştır. Eserin kenarında yine kendisine ait bir şerh bulunmakta, burada zikredilen ayetlerin meal ve tefsiri yanında yer yer tasavvufi bir bakış açısı ile konuya yaklaşımlar  a da rast lanmaktadır  . İslam anlayışında, maddi alanda düşmanla savaşan mücahit ve gazi gibi dereceleri yüksek kabul edilen şahsiyetler ile  manevi alanda nefsiyle mücadele eden tasavvuf ehli arasında paralellik kurulmaktadır. Ayrıca eserin sonunda  biri müceddid konusunun işlendiği diğ eri tasavvuf yolunda sülûk edenlere tavsiyelerin  bulunduğu iki küçük risale de bulunmaktadır.  Eserin önemi, yazımından hemen önce  ve sonraki tarihi döneme  bakıldığında   ortaya çıkmaktadır. 1800’lü yıllarda   Rusya’nın Osmanlı topraklarını işgal ederek İstanbul’a ulaşmak amacıyla başlattığı işgal hareketi sonrasında  kuzeyde K  ırım ve mücavir Müslüman illeri  ile  batıda Rumeli topraklarının  elden çıkmaya başladığı görül mektedir. Kaybedilen topraklarda  başta Ruslar olmak üzere onların desteklediği, kışkırttığı   Bulgar, Sırp,   diğer etnik çetelerin uyguladığı  baskı, şiddet  ve zorunlu tehcir politikası sonucunda bölgede yaşayan pek çok Müslüman aile Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmıştır.  Göç edenlerin ekseriyeti zorlu yol şartlarında karşılaştıkları sıkıntılara dayanamayarak güvenli topraklara ulaşamadan vefat etmiş tir. 1850’lerde başlayan ve Kırım Savaşıyla ivme kazanıp 1864’t e zirveye ulaşan Kafkas göçleri sonucunda Osmanlı coğrafyasına   ve özellikle Anadolu’ya ne kadar muhacirin geldiğini kesin olarak tespit etmek mümkün değildir. Ancak  3 1856’dan 1914’e kadar geçen süre içinde tahminler  e göre ülkeye gelen muhacirlerin sayısının 6.425.000’i bulduğu; bu tarihten sonra gelenler de dikkate alındığında, yaklaşık yüzyıllık bir süreç iç eris inde, büyük kısmı Balkanlar, Kafkasya ve Kırım’dan olmak üzere, 7,5 milyon kişiden daha  fazla göçmenin ülkeye giriş yaptığı  ifade edilmektedir. 1   Bu göç hareketi, zaten ekonomik bakımdan zayıf olan devletin ve   dolayısıyla halkın ek olarak maddi - manevi pek çok sıkıntılarla karşılaşmasına neden olmuştur. 1850’lere kadar Osmanlı devletine muhacir olarak gelenler henüz  büyük kitlelere ulaşmadığı   ve ihtiyaçları yerel halk tarafından giderildiği  için onların sorunları ile ilgilenecek   özel bir kurum oluşturulmasına  ihtiyaç duyulmamıştır. Peyderpey gelen muhacirlerin sorunları ve iskân işleri ile şehremaneti (belediye) ilgilenmiştir. Ancak bu tarihten sonra sayıları hızla artan artan muhacirlerin kabul, kayıt, iaşe ve iskân sorunları ile uğraşmak üzere çeşitli müesseseler ihdas edilmiştir. İlk olarak 5 Ocak 1860 tarihinde “Muhacirin Komisyonu”, sonraki süreçte ise “İdare - i Muhacirin Komisyonu”, “Muhacirin Komisyonu Alisi” gibi başka komisyonlar    kurulmuştur. 2   Kırım ve Rumeli yöresinde pek çok halifesi ve mürîdânı bulunan 3   Gümüşhânevî de bu durum karşısında tepkisiz kalmamış hicret edip gelenlere her türlü desteği sağlamıştır. Gelenler misafir edilmiş, maddi ve manevi yönden teskin edilmiş, yeni topluma uyum sağlamaları için gereken ler yapılmış, yerli halk da  bilinçlendirilerek yardıma teşvik edilmiştir.   İleride sayıları git tikçe artarak, önemli  bir so run teşkil edebilecek bu konuya  d evletin el atması ,  bütçe ayırıp komisyonlar kurmasında onun ileri görüşü ve şahsi gayretleri yanında yazdığı ese rinin etkisi olduğu söylenebilir.   Gümüşhânevî’nin Sultan Abdülmecit ve Sultan Abdülaziz ile görüştüğü , Sultan Abdülhamid ’e   çok yakın olduğu 4  böylece dönemin siyasetine ve idarecilerine direkt veya dolaylı olarak tesiri olduğu 5  bilinmektedir. Bu nedenle eserinin  basımından bir yıl gibi kısa  bir süre sonra devletin konuya ilgi göstermesi ve muhacirlerin iskânı için yapılan   çalışmaların yoğunluk kazanması  bir tesadüf eseri olmasa gerekir. Ayrıca böyle bir ortamda kaleme alınan bu eserde hicret ve cihat la ilgili konuların   ele alınması da son derece manidardır. Zikredilen ayet ve hadislerle uyarılan  idarecilerin, dikkati çekilen halkın zihninde , yaşanan zor şartlar ile İslam toplumunun ilk günleri arasında  bir benzerlik/paralellik kurulmuş, Muhacir  -Ensâr 1  Bkz. Berber, Ferhat, “19. Yüzyılda Kafkasya’dan Anadolu’ya Yapılan Göçler”,    Karadeniz  Araştırmaları   Güz 2011, Sayı 31 (s. 17 ‐ 49), s. 18-19. 2  Berber, agm., s. 21. 3  Bkz. Gündüz, İrfan Gümüşhânevî Ahmed Ziyâüddîn,   İstanbul tsz. s. 157, 164; Yılmaz,  Fatma  Dünden Bugüne Gümüşhânevî Mektebi , Seha Neşriyat, İstanbul 1997, s. 72, 74, 77.   4  Yücer, Hür Mahmut, “Sultan II. Abdülhamid Dönemi   Devlet Tarikat Münasebetleri”,   Sultan II.  Abdülhamid ve Dönemi  (Ed. : Coşkun Yılmaz) s. 251 -278, Sultanbeyli Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Kültür Yayınları no: 12, İstanbul 2012,  s, 260. 5  Gündüz, Gümüşhânevî,   s. 65; Yılmaz, Gümüşhânevî   Mektebi , s. 58, 59.  4 kardeşliği vurgulanmış, cihat teşvik edilmiş, mücahitlere, ailelerine sahip çıkılmaları  ve uzun yıllar sürebilecek muhtemel savaşlara karşı   hazırlıklı olmaları   istenmiştir. Kendisinin de bu konulara karşı duyarsız kalmadığı , Doksanüç Harbi olarak adlandırılan 1877 - 1878 Osmanlı - Rus Savaşına mürîdâ nı ile  birlikte gönüllü olarak katıldığı ve cephede düşmanla bizzat silahlı çatışmaya girdiği 6   unutulmamalıdır.   Bu çalışmada adı geçen eser kısaca tanıtılacak, eserde yer alan fıkhi hükümler ortaya konarak değerlendirilmesi yapılacaktır.   I. Eserin Tanıtılması   Kitap,  Kitâbu‟l  - „âbir  ’in ana metni, kenarında şerhi ve ek olarak i ki küçük risaleden oluştuğu   şekli ile basılmıştır.   A. el-  ‘Âbir fi’l  -  ensâr ve’l  -  muhâcir ve’l  -  cihâd ve’l  -   gazv ve’ş -  şühedâ ma’a ahkâmiha ve hakâikihâ ve dekâyikihâ ve tefâsîrihâ ve envâ’ihâ ve fezâili  hâ   ve  Şerhi    Eser iki ana  bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde 20 ayet, 10 hadis, icma ve kıyas ışığında hicret mefhumu ele alınarak, risalenin orta kısmında metinler, kenarında metinde geçen ayetlerin Arapça şerh i (s. 2-11) ve konunun önemine  binaen ayetlerin Osmanlıca meali verilmiştir   (s. 11-18). Gümüşhânevî’ye  göre Hicret, “Küfür ve Allah’a şirk koşanların bulunduğu ülke lerden, İslam ve Müslümanlara insaflı davrananların bulunduğu  beldelere göç etmektir. ” 7   Ayrıca Hicret, K  üfür beldesinden, iman ve İslam beldesine, inkârdan imana, kötülüklerden iyiliğe, dünyanın geçici ve iğreti cazibesinden ahiretin daimi lezzetlerine göç etmek, birincileri bir tarafa bırakıp, ikincileri tercih etmek manasına ele alınmaktadır. 8   İkinci bölümde 39 ayet, 65 hadis, icma   ve kıyastan deliller getir  ilerek cihat konusu ele alınmış , kelime olarak “ C ihat, sıkıntılara katlanmak ve güç, çaba sarf etmek” 9   şeklinde   tarif edilmiştir. Bunun yanında her zaman dış düşmanın  bulunamayacağı düşüncesinden hareketle, aynı mücahede  ve mücadele duygusunun: insana sinsi sinsi yaklaşarak kötülüğü emreden, bizi içten vuran, gizli gizli emirleriyle Allah’tan alıkoymaya çalışan nefs’e karşı yöneltilmesi, cihadın ayrı bir yönü olarak telakki edilmiştir. 10   B.  Kitâbu Matlabu’l  -Mücâhidîn    Kitap içerisinde ve 42.-50. sayfaların kenarında yer alan bu risale sekiz sahife ve dokuz babdan meydana gelmektedir. Müşavere, dua, düşmanla 6  Gündüz, Gümüşhânevî,   s. 76; Yılmaz, Gümüşhânevî Mektebi , s. 60. 7   Gümüşhânevî,  Ahmed Ziyâüddîn,  Kitâbu‟l  -Âbir  fi‟l  -  Ensâr ve‟l  -Muhâcir,   İstanbul 1276h.,  s. 2. 8  Gündüz, Gümüşhânevî,  s. 131. 9   Gümüşhânevî,  Kitâbu‟l  -Âbir,  s. 47. 10  Gündüz, Gümüşhânevî,  s. 132-133.  5 karşılaşıldığında sıkıntılara sabır  -sebat göstermek, mücahitlerin fazileti, şühedanın   diğer ölülere nazaran üstünlüğü, sahillerde ve hudut boylarında nöbet tutmanın  fazileti, ceph eden kaçmanın şer’i sorumluluğu ve   seferberlikte savaşa koşmanın gereğinin   işlendiği   risale Türkçe olup, 93 harbi öncesinde yazıldığı tahmin edilmektedir. Umûmî seferberlik ilanında, savaşa fiilen katılmanın farz - ı ayn oldu ğuna işaret eden Gümüşhânevî,   aynı maksat ile olsa gerek 93 Osmanlı -Rus savaşına mürit leri ile birl ikte gönüllü olarak katılmıştır  . 11   C .  Risâletun Makbûletun fî hakki’l  -Müceddid Eser içerisinde tek sayfalık yer işgal eden bu risâle, Hz. Peygamber’in: “ Cenâb- ı Hakk   , her yüzyılın başında bu ümmete dinini yenileyen bir müceddid  gönderir. ” 12  Hadisi nin açıklaması  olarak kaleme alınmıştır. Eserinde her yüzyılın  başlangıcının b ir evvelki asrı idrak eden   kimsenin kalmadığı andan itibaren  başlaması gerektiğine işaret eden Gümüşhânevî, bir evvelki asır ile bir sonraki asır arasında dünyada, yaşam şartlarında meydana gelen değişiklikler çerçevesinde, insanlara anlayacağı dilden konuşan bir müceddidin gönderileceğini bizzat Hz. Peygamber’in (s) ifade ettiğini belirtmiştir. Ancak bunun mutlaka âlim olması lazım gelmediğine bazen halife, bazen de melik olarak gelebileceğine işaret etmiştir. 13   D . Tavsiyeler  Kitâbü‟l  -âbir  ’in   sonunda yer alan ve iki sahifeden oluşan , kendi deyimiyle “Ö nemli tembihleri ve  pek çok tebliği”  içeren bu risale, öncelikle tarikata giren muhacirlere, ikinci olarak tüm müritlere kıymetli bir hediye sidir. 14  Burada Gümüşhânevî,  bütün müminlere ve özellikle müritlerine seyr-ü sülûk ve ahlaki konularda dikkat etmeleri gereken konularla ilgili çeşitli tavsiyelerde  bulunmaktadır.   II.  Kitabü’l  -Abir  ’  de Yer Alan Fıkhi Hükümler  ve Değerlendirilmesi   Eser, metodu ve içerdiği fıkhi konuların ele alındığı iki ana başlık altında değerlendirilecektir.   A. Metodu Kitap, hicret ve cihat konularının ele alındığı iki ana bölümden oluşmaktadır. Konular    İslam hukukunun ana kaynakları, Kitap, Sünnet, İcma ve kıyas başlıkları altında işlenmiştir  . Kitap ve sünnet başlıkları altında konu ile ilgili ayet ve hadisler sıralanmış, kenarında ayetlerin tefsiri ve kısa meali verilmiştir  . İcma ve kıyas başlığı   altında ise bu iki delil ile e lde edilen fıkhi hükümler artarda 11  Bkz. Gündüz, Gümüşhânevî,  s. 135. 12   Ebû Dâvud, Süleyman b. Eş’as es -Sicistânî, Sünen  I-IV, el- Mektebetu’l -asriyye, Beyrut tsz., “Melâhim”, 1 c. IV, s. 109, hadis no: 4291; el-Hâkim, Ebû Abdullah en-Nîsâbûrî,  Müstedrek   I-IV, Dâr  u’l - kutubi’l -ilmiyye, Beyrut 1411/1990, c. IV, s. 567, hadis no: 8592, 8593. 13  Bkz. Gündüz, Gümüşhânevî,  s. 136. 14   Gümüşhânevî,  Kitâbu‟l  -Âbir,  s. 51.
Related Search
Similar documents
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks