6 51+ตติยสมันตปาสาทิกา+อรรถกถาพระวินัย+มหาวรรค+ตอน+๑

Description
1. คําชี้แจง หนังสือสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ภาค ๓…

Please download to get full document.

View again

of 233
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Slides

Publish on:

Views: 0 | Pages: 233

Extension: PDF | Download: 0

Share
Transcript
  • 1. คําชี้แจง หนังสือสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ภาค ๓ วาดวย มหาวรรค วรรณนา จุลวรรค วรรณนา และปริวาร วรรณนา ทานจัด เปนหลักสูตรบาลีประโยค ๕ ซึ่งนักเรียนชั้นนี้ตองศึกษาโดยตรง เนื้อ เรื่อง พระวินัยปกรณนี้ อธิบายความทั้งมุขแหงปฏิบัติทั้งปญหา ที่หาง ออกไป ซึ่งนักวินัยและนักธรรมควรศึกษาเพื่อใหความรูกวางขวาง ยิ่งขึ้น. หนังสือนี้วาโดยประโยคก็ไมสูยากนัก แตเปนเรื่องวินัยจึงตอง ระมัดระวังไมใหเคลื่อนคลาด วาโดยศัพทก็มีศัพทที่แปลยาก ๆ อยูไม นอย ขาพเจาเคยเปนกรรมการตรวจบาลีประโยค ๕ ไดพบนักเรียน แปลผิดความ ผิดศัพท เปนจํานวนไมนอยเลย ถึงแมปรากฏวา นัก เรียนประโยคนี้มีจํานวนตกนอยกวาประโยคอื่น แตถามีคูมือที่ดี ก็ควร จะไดมากกวาที่เปนอยูในเวลานี้. หนังสือสมันตปาสาทิกา แปลนี้ ยอมเปนอุปการะโดยตรงแก นักเรียนบาลีประโยค ๕ และเปนอุปการะแกนักวินัยและนักธรรมดวย เพราะฉะนั้น พระราช๑ เวที (จวน อุฏายี ป. ๙) วัดมกุฏกษัตริยาราม จึงแปลและใหพิมพขึ้นแต พ.ศ. ๒๔๖๙ ครั้งยังเปนเปรียญ นับวาได อํานวยประโยชนแกบุคคลหลายจําพวกดังกลาวแลว เมื่อพระราชเวที เปนกรรมการมหามกุฏราชวิทยาลัย จึงไดมอบลิขสิทธิใหมหามกุฏ- ราชวิทยาลัย ขาพเจาทราบวาหนังสือพิมพครั้งแรกขาดคราว นักเรียน หาใชยาก จึงจัดการใหพิมพขึ้นตอไป. ในการพิมพครั้งนี้ ไดตั้งขอยอหนาใชบทตั้งที่เปนคําบาลีดวย อักษรใหญ และไดบอกเลขหนาสมันตปาสาทิกา ภาค ๓ ไวภายใน วงเล็บเหลี่ยมแทรกลงในระหวางคําแปลตรงนั้น ๆ เพื่อใหคนดูคําบาลี ที่ตองการไดงาย นอกจากนี้ไดบอกที่มแหงเรื่องไวในเชิงหนานั้น ๆ เพื่อใหนักศึกษาจะไดดูควาพิสดารในที่อื่นดวย สวนคําบาลีเชิงหนา
  • 2. เปนของทานผูแปลทําไวแตเดิม ขาพเจาปรารถนาใหทานผูแปลได ตรวจแหดวยตนเองจนตลอด แตทานติดราชการคณะมณฑล จึง ถวายตรวจไดแตยกตน ๆ สวนตอไปคณะกรรมการกองตําราไดชวย กันจัดการโดยตลอด ไดแกไขคําแปลบางคําไปจากเมตามที่ยุติใน เวลานี้บาง ลงบันทึกบอกความและบอกที่มาบาง ขาพเจาเชื่อวา การพิมพครั้งนี้ ดวยวางระเบียบเชนนี้ จักอํานวยความสะดวกแก นักเรียนบาลีประโยค ๕ และนักศึกษาทั่วไป. คณะกรรมการมหามกุฏราชวิทยาลัย ขอขอบใจพระราชเวที ผูแปลดวยอุตสาหวิริยภาพ และมอบลิขสิทธิหนังสือนี้แกมหามกุฏ- ราชวิทยาลัย. พระศรีวิสุทธิวงศ หัวหนากองตํารา มหามกุฏราชวิทยาลัย ๒๒ เมษายน ๒๔๘๐ ๑-๒ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช. คํานํา (พิมพครั้งที่ ๒/๒๔๘๐) พระวินัยปฎก แบงเปน ๕ คัมภีร คือ มหาวิภังค ภิกขุนีวิภังค มหาวรรค จุลวรรค ปริวาร มีอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา ที่ พรรณนาความในมหาวิภังคเฉพาะปาราชิก ๔ ที่เรียกวาอาทิกรรม เรียกวาปฐมสมันตปาสาทิกา พรรณนาความในมหาวิภังค ตั้งแต สังฆาทิเสสถึงเสขิยวัตรและในภิกขุนีวิภังค รวมเปนคัมภีรเดียวกัน
  • 3. เรียกวาทติสมันตปาสาทิกา พรรณนาความในมหาวรรค เรียกวา ตติยสมันตปาสาทิกา พรรณนาความในจุลวรรค เรียกวาจตุตถ- สมันตปาสาทิกา พรรณนาความในปริวาร เรียกวาปญจมสมันต- ปาสาทิกา รวมเปน ๕ คัมภีรเหมือนกัน อรรถกถาวินัยทั้ง ๕ คัมภีรนี้ เมื่อชําระลงพิมพดวยอักษรไทย ทานแบงเปน ๓ ภาค คือ ปฐม- สมันตปาสาทิกาเปนภาคที่ ๑ ทุติยสมันตปาสาทิกาเปนภาคที่ ๒ ทั้ง ๒ ภาคใชเปนหลักสูตรประโยค ๗ ตติย จตุตถ ปญจมสมันต- ปาสาทิการวมกันเปนภาคที่ ๓ ใชเปนหลักสูตรประโยค ๕ ประกาศใช เมื่อ พ. ศ. ๒๔๖๙. เมื่อประกาศใชสมันตปาสาทิกาภาคที่ ๒ เปนหลักสุตรบาลี ประโยค ๕ แลว ขาพเจาไดแปลอรรถกถาคัมภีรนี้เปนภาษาไทยดวย เหตุ ๒ ประการ ตามที่ปรากฏในคํานําครั้งแรก คือ ประการที่ ๑ ตนเองตองการความรู ทั้งยังไมเคยดู ประการที่ ๒ มีหนาที่ชวยผูอื่น ในความรูชั้นนี้ เพราะเปนครู เพียงแตดูหาความรูเฉพาะตัวและสอน นักเรียนบาง คงดูไมทั่วถึง ความตั้งใจที่จะดูใหทั่วถึงและใหสําเร็จ ประโยชนแกผูอื่นดวย ชวยใหอุตสาหะแปลคัมภีรนี้สําเร็จเปนตอน ๆ ชั้นเดิมไมไดคิดจะพิมพ เพราะหนังสือมากตองใชทรัพยมาก คิดเพียง แตจะพิมพดีดไวใหมากสําเนา พอนักเรียนในสํานักวัดมกุฏกษัตริย ไดดูเปนแบบเรียนเทานั้น ภายหลังพระศรีวิสุทธิวงศ ซึ่งในเวลานั้น ยังเปนพระมหาทองสืบ ทราบเรื่องและเห็นวา ถาไดพิมพจักสําเร็จ ประโยชนแกนักเรียนบาลีประโยค ๕ ทั่วไป จึงไดแจงใหขุนโสภิต- อักษรการ เจาของโรงพิมพไทยทราบและแสดงประโยชนใหฟง ขุน โสภิต ฯ พอใจ ปรารถนาจะรับพิมพ จึงไดขออนุญาตพิมพ โดย ยอมใหหนังสือแกขาพเจาสําหรับแจกนักเรียน จึงเปนอันตกลงให ขุนโสภิต ฯ พิมพ แตมิไดมอบลิขสิทธิ์ใหแกขุนโสภิต ฯ เพียงแตยอม ใหพิมพเทานั้น ขอนี้แล เปนอันแกความสงสัยของบางทานที่วา
  • 4. เหตุไรขาพเจาจึงยอมใหโรงพิมพไทยพิมพ. สวนหนังสือที่โรงพิมพใหนั้น ขาพเจาไดแจกแกนักเรียน มิตร สหาย กรรมการบางทาน และใหเปนสมบัติของสํานักเรียนใหญ ๆ ทั้งในกรุงและหัวเมือง แตไมทั่วไป. เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๖ ขาพเจาไดรับเลือกเปนกรรมการมหามกุฏ- ราชวิทยาลัย จึงคิดวา จักมอบลิขสิทธิ์หนังสือนี้แกมหามกุฏ ฯ เพราะ ขาพเจาไดรับความรูความฉลาดในธรรมวินัยนี้ เพราะมหามกุฏ ฯ เปน ผูประสิทธิ์ประสาทให โดยสรางตําราเรียนใหขาพเจาไดอานไดดู จึง ใครจะสนองคุณ ไดแจงความดํารินี้แกพระศรีวิสุทธิวงศ หัวหนา กองตํารา แหงมหามกุฏราชวิทยาลัย เมื่อหนังสือนี้ขาดคราว พระ ศรีวิสุทธิวงศ จึงไดจัดการใหพิมพขึ้นเปนครั้งที่ ๒ สงใบพิสูจนให ขาพเจาตรวจสอบทาน ทําไดไมกี่ยกตองมอบใหเจาหนาที่กองตํารา ชวยตรวจและสอบทานแทน เพราะขาพเจามีภาระในหนาที่เจาคณะ ตองออกหัวเมืองในเวลากําลังตรวจ เปนอันวาหนังสือนี้ พิมพสําเร็จ เปนสมบัติของมหามกุฏราชวิทยาลัย สมความปรารถนาของขาพเจา ดวยการอุปการะของเจาหนาที่กองตํารา มีพระศรีสุทธิวงศ เปนหัวหนา ขอขอบใจอยางสูงไวในที่นี้ดวย. พระราชเวที วัดมกุฏษัตริยาราม ๒ พฤษภาคม ๒๔๘๐ คํานํา (พิมพครั้งที่ ๑/๒๔๖๙) อรรถกถาทั้งหลาย ซึ่งแกความแหงบาลี พระอาจารยผูรจนา
  • 5. มีความมุงหมายเพียงจะเปดเผยเนื้อความที่ยังลี้ลับโดยอรรถหรือโดย พยัญชนะ ใหปรากฏชัดเทานั้น หาไดมุงหมายจะอธิบายบทบาลี ทุกขอทุกกระทงไม, เพราะฉะนั้น สภาพของอรรถกถา จึงมีทาง ดําเนินเปน ๒ แพรง คือ อธิบายบทพยัญชนะอยาง ๑ อธิบายความ อยาง ๑. และทั้ง ๒ อยางนี้ ก็หาไดจัดสรรใหเปนหมวดเปนหมูไม, ทานทําคลุกคละกันไปตามลําดับแหงบทบาลีที่มาถึงเขา. ที่อธิบายไว เปนเรื่องสั้น ๆ ก็มี เปนเรื่องยาวก็มี, ลวนเปนเรื่องที่เกื้อกูลแก ความรูความเขาใจของผูใครศึกษาทุกอยาง, ไมเฉพาะแตในทาง ศาสนา, ยังเปนเครื่องสอใหเห็นความเปนไปของคนในสมัย ๒,๐๐๐ ป ลวงแลวอีกดวยวา "ชนในครั้งนั้น มีความประพฤติอยางไร ? มีความ นิยมอยางไร ? มีจารีตประเพณีสืบเนื่องมาถึงชนในครั้งนี้อยางไร ?" ขอเหลานี้เปนเครื่องเทียบความเจริญความเสื่อมของหมูชน ซึ่งเกี่ยว เนื่องกับศาสนา โยงอดีตกับปจจุบันใหตอกัน. เพราะฉะนั้น ปกรณ อรรถกถา จึงไมจัดวา "เกาเกินสมัย" สําหรับคนยุคปจจุบัน, จัด วาเปนเรื่องนาอานนาสนใจอยางยิ่งทีเดียว. อีกประการหนึ่ง แบบแผนตาง ๆ ทั้งทางธรรมและทางวินัยที่ใช อยูในสมัยนี้ โดยมากทานผูรจนา ไดถือเอานัยตามเคาอรรถกถามา รวบรวมปรุงขึ้นเปนเรื่อง โดยเชื่อถือกันวา ปกรณอรรถกถาเปน ปกรณที่มีหลักฐานควรเชื่อมากเปนที่ ๒ รองพระบาลีลงมาดวยยืนยัน วา "ทานพระอรรถกถาจารยเปนผูรูพระพุทธาธิบายของพระสัมมา- สัมพุทธเจา." แมคัมภีรบาลีมุตตาวินัยวินิจฉัยสังคหะ, ซึ่งไดเคยใช เปนหลักสูตรสําหรับบาลีประโยค ๕ แหงสนามหลวง, ทานผูรจนาได เก็บรวบรวมเนื้อความในคัมภีรมันตปาสาทิกาอางไปกลาวเกือบทั้ง นั้น. เพราะฉะนั้นคัมภีรสมันตปาสาทิกาจึงเปนคัมภีรที่นาอานนาสนใจ สําหรับผูใครศึกษา ไมแพคัมภีรบาลีมุตตกเลยทีเดียว และบัดนี้ คัมภีร สมันตปาสาทิกาภาคที่ ๓ ก็ไดประกาศใชเปนหลักสูตรสําหรับบาลี
  • 6. ประโยค ๕ แหงสนามหลวง แทนคัมภีรบาลีมุตตกแลว เริ่มใชแต พ. ศ. ๒๔๖๙ นี้เปนตนไป. อาศัยเหตุนี้ ขาพเจาจึงเปนบุคคลผูหนึ่ง ซึ่งจําเปนตองดูหนังสือคัมภีรนี้ ดวยเหตุ ๒ ประการ คือ ประการ ที่ ๑ ตนเองตองการความรูทั้งยังไมเคยอาน, ประการที่ ๒ โดยมี หนาที่ตองชวยผูอื่นในความรูชั้นนี้. และเหตุ ๒ ประการนี้แล เปนปจจัย สนับสนุนแรงขึ้นโดยลําดับ จนถึงใหแปลสมันตปาสาทิกาภาคที่ ๓ นี้ กลับเปนภาษาไทย ดวยหมายใจวา "จักอาจใหสําเร็จประโยชนทาน ผูปรารถนาไดบาง." การแปลนั้น ไดขอแรงทานผูอื่นชวยบาง, เข็มของการแปล มุงใหไดความตามโวหารวินัย, เพื่อใหสําเร็จประโยชนในทางปฏิบัติ วินัย, แปลเต็มภาคเทาที่มีอยู, ไมตัดเติมแกไข, ตามวิธีที่ใชกันอยู ในโรงเรียนทั่วไป, เพื่อสําเร็จประโยชนในทางแปลสําหรับนักเรียน อาศัยปกรณสารัตถทีปนี, วิมติวิโนทนี, และโยนา, เปนเครื่องมือ เพื่อสะดวกแกการคนหา ไดอาศัยพระบาลีเดิมเปนหลัก ตั้งเปนหัวขอ ขึ้นใหม โดยชื่อวา "กถา" เชนโพธิกถาเปนตนบาง, โดยชื่อวา "วัตถุ" เชนยสวัตถุเปนตนบาง. [และเพื่อความสะดวกยิ่งขึ้นอีก ชั้น ๑, ไดพิมพคําบาลีแหงอรรถกถาชื่อไวในเลมเดียวกันเปนคูกับ คําแปล, คําบาลีอยูตอนหนา, คําแปลอยูตอนหลัง, เปนไทวพากย ทุก ๆ ตอนซึ่งจักมีตอไป].๑ เมื่อวาถึงประโยชนเกื้อกูลของหนังสือนี้, นอกจากที่นักเรียน บาลีประโยค ๕ จะพึงไดแลว, ยอมเปนภูมิรูที่จําเปนสําหรับทานผูมี อายุพรรษาอยูในชั้นมัชฌิมะ และชั้นพระเถระโดยตรงเทียว เชนเรื่อง นิสัย, อุโบสถ, สีมา, และสังฆกรรมตางชนิดมีอุปสมบท, วุฏฐานวิธีเปนตน เพราะฉะนั้น หนังสือนี้จึงนับวาเปนประโยชน เกื้อกุลในทางวินัยแกนักธรรมเปนอยางดีอีกสวนหนึ่ง. พระมหาจวน
  • 7. วัดมกุฏกษัตริยาราม กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๙ ๑. มีไทวพากยเฉพาะเลม ๑ พิมพครั้งแรก.
  • 8. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 1 ตติยสมันตปาสาทิกา [อปโลกคาถา] พระมหาเถระทั้งหลาย ผูรูเนื้อความในขันธกะ ไดสังคายนา ขันธกะอันใด เปนลําดับแหงการสังคายนาปาฏิโมกขทั้ง ๒. บัดนี้ถึง ลําดับสังวรรณนาแหงขันธกะนั้นแลว, เพราะฉะนั้น สังวรรณนานี้ จึงเปนแตอธิบายความยังไมชัดเจนแหงขันธกะนั้น, เนื้อความเหลาใด แหงบทเหลาใด ขาพเจาทั้งหลายไดประกาศแลวในบทภาชนีย, ถาวา ขาพเจาจะตองกลาวซ้ําเนื้อความเหลานั้น แหงบทเหลานั้นอีกไซร, เมื่อไรจักจบ. สวนเนื้อความเหลาใดชัดเจนแลว จะมีประโยชนอะไร ดวยการสังวรรณนาเนื้อความเหลานั้น. ก็แลเนื้อความเหลาใด ยังไม ชัดเจน ดวยอธิบายและอนุสนธิ และดวยพยัญชนะ เนื้อความเหลานั้น ไมพรรณนาไว ใคร ๆ ก็ไมสามารถจะทราบได, เพราะฉะนั้น จึงมี สิ่งวรรณนานัยเนื้อความเหลานั้น ดังนี้ :- มหาขันธก วรรณนา [โพธิกถา] [๑] ในคําวา "เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อุรุเวลาย วิหรติ นชฺชา เนรฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปมาภิกสมฺพุทฺโธ" นี้
  • 9. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 2 ถึงจะไมมีเหตุพิเศษเพราะตติยาวิภัตติ เหมือนในคําที่วา "เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรฺชาย" เปนตน ก็จริงแล, แตโวหารนี้ ทานยกขึ้นดวยตติยาวิภัตติเหมือนกัน เพราะเพงวินัย [๒] เพราะ ฉะนั้น ผูศึกษาพึงทราบสันนิษฐานวา คํานั้นทานกลาวตามทํานอง โวหารที่ยกขึ้นแตแรกนั่นเอง. ในคําอื่น ๆ นอกจากคํานี้ แมอื่นอีก แตเห็นปานนี้ก็นัยนั้น. ถามวา "ก็อะไรเปนประโยชนในการกลาวคํานั้นเลา ?" ตอบวา "การแสดงเหตุตั้งแตแรกแหงวินัยกรรมทั้งหลาย มี บรรพชาเปนตน เปนประโยชน." จริงอยู ผูศึกษาพึงทราบวา ประโยชนในการกลาวคํานั้น ก็ คือการแสดงเหตุตั้งแตแรกแหงวินัยกรรมทั้งหลาย มีบรรพชาเปนตน เหลานั้น อยางนี้วา บรรพชาและอุปสมบทอันใด ซึ่งพระผูมีพระภาค ทรงอนุญาตอยางนี้วา "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบรรพชาและ อุปสมบทดวยไตรสรณคมนเหลานี้" ดังนี้๑ และวัตรทั้งหลายมี อุปชฌายวัตร อาจริยวัตรเปนตนเหลาใด ซึ่งทรงอนุญาตในที่ทั้งหลาย มีกรุงราชคฤหเปนตน, บรรพชาอุปสมบทและอุปชฌายวัตรเปนตน เหลานั้น พระผูมีพระภาคทรงบรรลุอภิสัมโพธิญาณแลว ให ๗ สัปดาหผานพนไปที่โพธิมัณฑ ทรงประกาศพระธรรมจักรในกรุง พาราณสีแลว เสด็จถึงสถานนี้ ๆ โดยลําดับนี้ ทรงบัญญัติแลว เพราะเรื่องนี้ ๆ. ๑. มหาวคฺค. ปม. ๔๒.
  • 10. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 3 ในบทเหลานั้น บทวา อุรุเวลาย ไดแกที่แดนใหญ. อธิบาย วา ที่กองทรายใหญ. อีกประการหนึ่ง ทราย เรียกวาอุรุ. เขตคัน เรียกวาเวลา. แลพึงเห็นความในบทนี้ อยางนี้วา "ทรายที่เขาขนมา เพราะเหตุที่ลวงเขตคัน ชื่ออุรุเวลา." ไดยินวา ในอดีตสมัย เมื่อพระพุทธเจายังไมเสด็จอุบัติ กุลบุตรหมื่นคนบวชเปนดาบสอยูที่ประเทศนั้น วันหนึ่งไดประชุมกัน ทํากติกาวัตรไววา "ธรรมดากายกรรม วจีกรรม เปนของปรากฏแก ผูอื่นได, ฝายมโนกรรม หาปรากฏไม, เพราะฉะนั้น ผูใดตรึก กามวิตกหรือพยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก คนอื่นที่จะโจทผูนั้นยอม ไมมี, ผูนั้นตองโจทตนดวยตนเองแลว [๓] เอาหอแหงใบไม๑ ขนทราย มาเกลี่ยในที่นี้ ดวยตั้งใจวา 'นี่พึงเปนทัณฑกรรม.' จําเดิมแตนั้นมา ผูใดตรึกวิตกเชนนั้น ผูนั้นยอมใชหอแหงใบไมขนทรายมาเกลี่ยในที่นั้น. ดวยประการอยางนี้ กองทรายในที่นั้นจึงใหญขึ้นโดยลําดับ. ภายหลัง มา ประชุมชนในภายหลัง จึงไดแวดลอมกองทรายใหญนั้นทําใหเปน เจดียสถาน. ขาพเจาหมายเอากองทรายนั้นกลาววา บทวา อุรุเวลาย ได แกที่แดนใหญ. อธิบายวา ที่กองทรายใหญ. หมายเอากองทรายนั้น เองกลาววา อีกประการหนึ่ง ทราย เรียกวาอุรุ. เขตคัน เรียกวา ๑. หรือวาใบไมสําหรับหอ ตามนัยอรรถกถา สตฺติคุมฺพชาตก ที่ทานชักมาไวใน มงฺคลตฺถทีปนีวา ปตฺตปูฏสฺเสวาติ----ปลิเวนปณฺณสฺเสว. นาจะเปนอยางที่เรียกวา กระทง คือเอาใบไมมาเย็บมากลัดติดทนเปนภาชนะใสของได. ในโยชนา ภาค ๒ หนา ๑๖๗ แกวา ปตฺตปูเฏนาติ ปณฺณปูเฏน.
  • 11. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 4 เวลา. และพึงเห็นความในบทนี้ อยางนี้วา "ทรายที่เขาขนมา เพราะ เหตุที่ลวงเขตคัน ชื่ออุระเวลา." บทวา โพธิรุกฺขมฺเล มีความวา ญาณในมรรค ๔ เรียกวา โพธิญาณ พระผูมีพระภาคทรงบรรลุโพธิญาณนั้นที่ตนไมนี้ เพราะ ฉะนั้นตนไมจึงพลอยไดนามวา โพธิพฤกษดวย, ที่โคนแหงโพธิพฤกษ นั้นชื่อวา โพธิรุกขมูล. บทวา ปมาภิสมฺพุทฺโธ ไดแกแรกตรัสรู. อธิบายวา เปน ผูตรัสรูพรอมเสร็จกอนทุกอยางทีเดียว. บทวา เอกปลฺลงฺเกน มีความวา (ประทับนั่ง) ดวยบัลลังก อันเดียว ตามที่ทรงคูแลวเทานั้น ไมเสด็จลุกขึ้นแมครั้งเดียว. บทวา วิมุตฺติสุขปฏิสเวที มีความวา เสวยวิมุตติสุข คือ สุขที่เกิดแตผลสมาบัติ. บทวา ปฏิจฺจสมุปฺปาท ไดแกปจจยาการ. จริง ปจจยาการ ทานเรียกวา ปฏิจจสมุปบาท เพราะอรรถวิเคราะหวา อาศัยกันและกัน ยังธรรมที่สืบเนื่องกันใหเกิดขึ้น. ความสังเขปในบทวา ปฏิจฺจสมุปฺปาท นี้ เทานี้. สวนความพิสดาร ผูปรารถนาวินิจฉัยที่พรอมมูลดวยอาการ ทั้งปวง พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค๑ และมหาปกรณ. บทวา อนุโลมปฏิโลม มีวิเคราะหวา ตามลําดับดวย ทวน ลําดับดวย ชื่อวาทั้งตามลําดับทั้งทวนลําดับ. ผูศึกษาพึงเห็นความใน บทอยางนี้แลวา ในอนุโลมและปฏิโลมทั้ง ๒ นั้น ปจจยาการมีอวิชชา ๑. วิ. ปุา. ตติย. ๑๐๗.
  • 12. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 5 เปนตน ที่ทานกลาวโดยนัยเปนตนวา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ดังนี้ เรียกวา อนุโลม เพราะทํากิจที่ตนพึงทํา. ปจจยาการนั้นนั่นเอง ที่ทานกลาวโดยนัยเปนตนวา อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา [๔] สงฺขารนิโรโธ ดังนี้ เมื่อดับเพราะนิโรธ คือไมเกิดขึ้นยอมไมทํา กิจนั้น เพราะฉะนั้น จึงเรียกวา ปฏิโลม เพราะไมทํากิจนั้น. อีก อยางหนึ่ง ปจจยาการที่กลาวแลว ตามนัยกอนนั่นแล เปนไปตาม ประพฤติเหตุ, นอกนี้เปนไปยอนประพฤติเหตุ. ก็แลความเปนอนุโลม และปฏิโลม ในปจจยาการนี้ ยังไมตองดวยเนื้อความอื่นจากนี้ เพราะ ทานมิไดกลาว ตั้งแตตนจนปลาย และตั้งแตปลายจนถึงตน. บทวา มนสากาสิ ตัดบทวา มนสิ อากาสิ แปลวา ไดทําใน พระหฤทัย. ในอนุโลมและปฏิโลมทั้ง ๒ นั้น พระผูมีพระภาคไดทรง ทําในพระหฤทัยดวยอนุโลมดวยประการใด เพื่อแสดงประการนี้กอน พระธรรมสังคาหกาจารยจึงกลาวคําวา "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา" เปนตน. ในคํานั้นผูศึกษาพึงทราบความในบททั้งปวงโดยนัยนี้วา อวิชชานั้นดวย เปนปจจัยดวย เพราะฉะนั้น ชื่อวา อวิชชาเปน ปจจัย, สังขารทั้งหลายยอมเกิดพรอม เพราะอวิชชาอันเปนปจจัยนั้น ความสังเขปในบทวา มนสากาสิ นี้เทานี้. สวนความพิสดารผูตอง การวินิจฉัยที่พรอมมูลดวยอาการทุกอยาง พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค๑ สัมโมหวิโนทนี๒ และอรรถกถาแหงมหาวิภังค. และพระผูมีพระภาค ไดทรงทําในพระหฤทัย โดยปฏิโลมดวยประการใด เพื่อแสดง ๑. วิ. ปฺา. ตติยา. ๑๒๔. ๒. สมฺ. วิ. ๑๖๘.
  • 13. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 6 ประการนี้ ทานจึงกลาวคําวา "อวิชฺชาย เตวฺว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ" เปนตน. ในคํานั้นพึงทราบวินิจฉัยดังนี้ บทวา อวิชฺชาย เตวฺว ตัดบทวา อวิชฺชาย ตุ เอว. บทวา อเสสวิราคนิโรธา มีความวา เพราะดับไมเหลือดวย มรรค กลาวคือวิราคะ. บทวา สงฺขารนิโรโธ ไดแกความดับ คือความไมเกิดขึ้น แหงสังขารทั้งหลาย. ก็แลเพื่อแสดงวา ความดับแหงวิญญาณ จะมี ก็เพราะดับแหงสังขารทั้งหลายที่ดับไปแลวอยางนั้น และธรรมทั้งหลาย มีนามรูปเปนตน จะเปนธรรมที่ดับดีแลวทีเดียว ก็เพราะดับแหงธรรม ทั้งหลายมีวิญญาณเปนตน ทานจึงกลาวคําวา "สงฺขารนิโรธา วิฺาณนิโรโธ" เปนตน แลวกลาวคําวา "กองทุกขทั้งสิ้นนี้ เปนอันดับไปดวยประการอยางนี้" ในบทเหลานั้น บทวา เกวลสฺส ไดแกทั้งมวลหรือลวน ความ วา ปราศจากสัตว. [๕] บทวา ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ไดแกกองทุกข. สองบทวา นิโรโธ โหติ มีความวา ความไมเกิดยอมมี. สองบทวา เอตมตฺถ วิทิตฺวา มีความวา เนื้อความนี้ใด ที่พระธรรมสังคาหกาจารยกลาววา "กองทุกขมีสังขารเปนตน เปน อันเกิดขึ้นดวยอํานาจแหงปจจัยมีอวิชชาเปนตน และเปนอันดับไป ดวยอํานาจดับแหงปจจัยมีอวิชชาเปนตน" ดังนี้ ทรงทราบเนื้อความ
  • 14. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 7 นั้นดวยอาการทั้งปวง. สองบทวา ตาย เวลาย ไดแก ในเวลาที่ทรงทราบเนื้อความ นั้น ๆ. บทวา อิม อุทาน อุทาเนสิ มีความวา ทรงเปลง อุทานซึ่งมีญาณอันสัมปยุตดวยโสมนัสเปนแดนเกิด มีคําวา ยทา หเว ปาตุภวนฺติ เปนตนนี้ ซึ่งแสดงอานุภาพแหงความทรงทราบ เหตุและธรรมที่เกิดแตเหตุ ในเนื้อความที่ทรงทราบแลวนั้น มีคํา อธิบายวา ทรงเปลงพระวาจาแสดงความเบิกบานพระหฤทัย. เนื้อความแหงอุทานนั้นวา บทวา ยทา หเว ไดแก ในกาลใด แล. บทวา ปาตุภวนฺติ ไดแก ยอมเกิด. โพธิปกขิยธรรม ซึ่งให สําเร็จความตรัสรูปจจยาการโดยอนุโลม ชื่อวาธรรม. อีกอยางหนึ่ง บทวา ปาตุภวนฺติ มีความวา แจมแจง คือ เปนของชัดเจน ปรากฏดวยอํานาจความรูตรัสรู. ธรรมคืออริยสัจ ๔ ชื่อวาธรรม. ความเพียรเรียกวา อาตาปะ เพราะอรรถวายางกิเลส ใหรอน. บทวา อาตาปโน ไดแก ผูมีความเพียรอันบุคคลพึงตั้งไวชอบ. บทวา ฌายโต มีความวา ผูเพงดวยฌาน ๒ คือ ดวยลักษณะ คืออารัมมณูปนิชฌาน ๑ ดวยลักษณะคือลักขณูปนิชฌาน ๑. บทวา พฺราหฺมณสฺส ไดแก พระขีณาสพผูลอยบาปแลว. หลายบทวา อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ มีความวา เมื่อนั้นความ
  • 15. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 8 สงสัยของพราหมณนั้น คือผูมีธรรมปรากฏแลวอยางนั้นยอมสิ้นไป. บทวา สพฺพา มีความวา ความสังสัยในปจจยาการที่ทาน กลาวไวโดยนัยเปนตนวา เมื่อเขาถามวา ใครเลาหนอ ? ยอมถูกตอง พระเจาขา พระผูมีพระภาคไดตรัสวา 'ปญหาไมสมควรแก'๑ ดังนี้ และโดยนัยเปนตนวา เมื่อเขาถามวา 'ขาแตพระองคผูเจริญ ก็ชราและมรณะเปนอยางไรหนอ ก็แลชราและมรณะนี้จะมีแกใคร ? พระผูมีพระภาคไดตรัสวา 'ปญหาไมสมควรแก.' ดังนี้๒ [๖] และ ความสงสัย ๑๖ อยางเปนตนวา "ในอดีตกาลเราไดมีแลวหรือหนอ ?" ซึ่งมาแลวเพราะยังไมไดตรัสรูปจจยาการนั้นเอง (เหลานี้) ทั้งหมด ยอมสิ้นไป คือยอมปราศจากไป ยอมดับไป. เพราะเหตุไร ? เพราะ เหตุที่มาทราบธรรมพรอมทั้งเหตุ. มีอธิบายวา เพราะทราบ คือทราบ ชัด ตรัสรูธรรมคือกองทุกขทั้งมวล มีสังขารเปนตนนี้พรอมทั้งเหตุ ดวยเหตุมีอวิชชาเปนตน. พึงทราบวินิจฉัยในทุติวาร :- สามบทวา อิม อุทาน อุทาเนสิ มีความวา ทรงเปลงอุทาน มีประการดังกลาวแลวนี้ ซึ่งแสดอานุภาพแหงความตรัสรู ความสิ้น ปจจัย กลาวคือนิพพานซึ่งปรากฏแลวอยางนี้วา อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ ในเนื้อความที่ทรงทราบแลวนั้น. ความสังเขปในอุทานนั้นดังตอไปนี้ :- เพราะไดรู คือไดทราบชัดไดตรัสรูนิพพานกลาวคือความสิ้น ๑. นัย. ส. นิทาน. ๑๖. ๒. นัย. ส. นิทาน. ๗๒.
  • 16. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 9 ปจจัยทั้งหลาย เมื่อใดธรรมทั้งหลายมีประการดังกลาวแลวปรากฏแก พราหมณนั้น ผูมีเพียรเพงอยู เมื่อนั้น ความสงสัยทุกอยางที่จะพึงเกิด ขึ้นเพราะไมรูนิพพาน ยอมสิ้นไป. พึงทราบวินิจฉัยในตติยวาร :- สามบทวา อิม อุทาน อุทาเนสิ มีความวา ทรงเปลงอุทาน มีประการดังกลาวแลวนี้ ซึ่งแสดงอนุภาพแหงอริยมรรคที่เปนเหตุ ทรงทราบเนื้อความกลาวคือความเกิดและความดับแหงกองทุกขนั้น ดวย อํานาจกิจ และดวยทําใหเปนอารมณ. ความสังเขปในอุทานนั้นดังตอไปนี้ :- เมื่อใดและ ธรรมทั้งหลาย ปรากฏแกพราหมณผูมีเพียรเพงอยู เมื่อนั้น พราหมณนั้นยอมกําจัด เสนามารดวยโพธิปกขิยธรรมซึ่งเกิดแลวเหลานั้น หรือดวยอริยมรรคเปน เครื่องปรากฏแหงจตุสัจจธรรมดํารงอยู ขอวา วิธูปย ติฏติ มารเสน๑ ความวา ยอมกําจัด คือผจญ ปราบเสนามาร มีประการดังกลาวแลว โดยนัยเปนตนวา การทั้งหลาย เปนเสนาที่ ๑ ของทานดังนี้๒ ดํารงอยู. ถามวา "กําจัดอยางไร ?" ตอบวา "เหมือนพระอาทิตยสองอากาศใหสวางฉะนั้น." [๗] อริบายวา พระอาทิตยขึ้นไปแลว เมื่อสองอากาศใหสวาง ดวยรัศมีของตนแล ชื่อวากําจัดมืดเสีย ขอนี้ฉันใด. พราหมณแมนั้น เมื่อตรัสรูสัจจะทั้งหลายดวยธรรมเหลานั้นหรือดวยมรรคนั้นแล ชื่อวา กําจัดเสนามารเสียได ขอนี้ก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ผูศึกษาพึงทราบ ๑. แปลเสร็จแลว ก็ยกเปนบทตั้งอีกครั้ง. ๒. ขุ. สุ. ๔๐๙.
  • 17. ประโยค๖ - ตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย มหาวรรค ตอน ๑ - หนาที่ 10 สันนิษฐานวาใน ๓ อุทานนี้ อุทานที่ ๑ เกิดขึ้นดวยอํานาจความพิจารณา ปจจยาการ อุทานที่ ๒ เกิดขึ้นดวยอํานาจความพิจารณาพระนิพพาน อุทานที่ ๓ เกิดขึ้นดวยอํานาจความพิจารณามรรค ดวยประการฉะนี้. สวนในอุทาน๑ ทานกลาววา (ทรงพิจารณา) ปฏิจจสมุปบาท โดยอนุโลมตลอดยามตนแหงราตรี โดยปฏิโลมตลอดยามที่ ๒ โดย อนุโลมและปฏิโลมตลอดยาวที่ ๓ คํานั้นทานกลาวหมายเอามนสิการ ที่พระผูมีพระภาคทรงใหเกิดขึ้นตลอดราตรี ดวยทรงตั้งพระหฤทัยวา "พรุงนี้เราจักลุกจากอาสนะ เพราะครบ ๗ วัน." จริงอยู ครั้งนั้น พระผูมีพระภาค ไดทรงพิจารณาสวนอันหนึ่ง ๆ เทานั้น ตลอดปฐม- ยาม และมัชฌิมยาม ดวยอํานาจแหงความทราบชัดซึ่งปจจยาการ และความบรรลุความสิ้นปจจัย ซึ่งมี
  • Similar documents
    View more...
    We Need Your Support
    Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

    Thanks to everyone for your continued support.

    No, Thanks