OSMANSKO CARSTVO Klasično doba - PDF

Description
HALIL INALDŽIK OSMANSKO CARSTVO Klasično doba UTOPIJA Beograd, I DEO Kratak pregled osmanske istorije Razdoblja osmanske istorije Glava I Koreni osmanske države 7 Glava II Od

Please download to get full document.

View again

of 327
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Information
Category:

Economy & Finance

Publish on:

Views: 37 | Pages: 327

Extension: PDF | Download: 2

Share
Transcript
HALIL INALDŽIK OSMANSKO CARSTVO Klasično doba UTOPIJA Beograd, I DEO Kratak pregled osmanske istorije Razdoblja osmanske istorije Glava I Koreni osmanske države 7 Glava II Od pogranične kneževine do 13 carstva Glava III Interegnum i obnova 27 Glava IV Osmansko carstvo se konačno učvršćuje Glava V Osmanska država kao svetska sila Glava VI Opadanje Osmanskog carstva II DEO D r ž a v a GLAVA VII Uspon osmanske dinastije GLAVA VIII Kako se stupalo na presto GLAVA IX Osmansko shvatanje države i klasnog sistema GLAVA X Zakonodavstvo Glava XI Dvor 119 GLAVA XII Centralna administracija GLAVA XIII Provincijska administracija i timarski sistem III DEO Privredni i društveni život Glava XIV Osmansko carstvo i 189 međunarodna trgovina Glava XV Osmanski gradovi i mreža puteva, gradsko stanovništvo, 217 esnafi i trgovci IV DEO Religuja i kultura u Osmanskom carstvu Glava XVI Prosveta, medrese i ulema 257 Nauka Glava XVII 269 Glava XVIII Trijumf fanatizma 279 Glava XIX Narodna kultura i tarikati 291 Hronološki pregled osmanske istorije 317 2 I deo Kratak pregled osmanske istorije 4 Uvod Razdoblja osmanske istorije U vreme kada je osnovana, početkom četrnaestog veka, osmanska država bila je mala kneževina na granicama islam-skog sveta čija je pokretačka ideja bila gaza sveti rat protiv nevernika hrišćana. Ova beznačajna pogranična državica postepeno je osvojila i asimilovala bivše vizantijske teritorije u Anadoliji i na Balkanu, a kada je godine zagospodarila arapskim zemljama, postala je najmoćnija država islamskog sveta. Za vladavine Sulejmana I ( ), uzastopni vojni uspesi na širokom prostoru od srednje Evrope do Indijskog okeana dali su Osmanskom carstvu status svetske sile. Međutim, tokom dugih ratova u sedamnaestom stoleću, terazije su prevagnule u korist Evrope. Osmanska sila je sve više opadala i, pošto je u osamnaestom veku preovladala svest o nadmoći Zapada, Osmansko carstvo je poli-tički i ekonomski postalo zavisno od Evrope. Predugo postojanje ove imperije i mogućnost njenog raspada konačno su postali problem evropske politike, takozvano istočno pitanje . Politički život održavao se pod evropskim starateljstvom do godine. Kako su se menjale okolnosti u pojedinim razdobljima, tako su podlegali promeni i ustrojstvo i istitucije ovog 5 carstva. Promene u njegovoj unutrašnjoj strukturi i političkom razvoju pokazuju kako je do kraja šesnaestog veka ova pogranična kneževina prerasla u carstvo u duhu tradicija klasičnih država Bliskog istoka, kao što su Sasanidska i, posebno, Abasidska imperija. Potkraj šesnaestog veka, Osmansko carstvo je, sa svojim tradicijama državotvornosti i administracije, finansijskom politikom, zemljišnim sistemom i vojnom organizacijom, pred-stavljalo primer veoma visoko razvijene imperije Bliskog istoka. U vreme njenog opadanja, vojna i ekonomska nadmoć Evrope neosporno je kod samih Osmanlija probudila svest da su tradicije država Bliskog istoka preživele svoju svrsishodnost i da se loše uklapaju u novu eru. Od tog trenutka osmanska istorija je letopis o istrošenim oblicima starih imperijalnih institucija; ili, tačnije, to je istorija napora jedne države Bliskog istoka da se prilagodi ekonomskom, političkom i kulturnom izazovu Evrope. Tek posle godine i tek nakon korenite revolucije, Turci će konačno napustiti ovakvo shvatanje države. I tako poslednja decenija šesnaestog veka označava glavnu deonicu koja raspolućuje Osmansko carstvo. U ovoj knjizi je opisano prvo razdoblje i, pri tom, istaknuto kako su Osmanlije prilagodile sebi institucije države Bliskog istoka i kako su se one počele dezintegrisati pred očima moderne Evrope. 6 Glava I Koreni osmanske države U osvit četrnaestog stoleća, žestoka unutrašnja previranja potresala su velika carstva koja su se prostirala između Oksusa i Dunava Ilhanidsko carstvo u Iranu, Zlatnu Hordu u istočnoj Evropi i Vizantijsko carstvo na Balkanu i u zapadnoj Anadoliji. Krajem tog istog veka, potomci Osmanovi jednog pograničnog gazije i osnivača osmanske dinastije stvoriće imperiju koja se pružala od Dunava do Eufrata. Njen tvorac bio je Bajazit I ( ), poznat pod nadimkom Jildirim , Munja. On je kod Nikopolja godine do nogu potukao krstaše, vojsku najponosnijih vitezova Evrope; prkosio je Mamelučkom sultanatu, u to doba najmoćnijoj islamskoj državi, i osvojio njene gradove na Eufratu. I najzad, izazvao je na bojno polje velikog Timura, novog vladara centralne Azije i Irana. Prvi period osmanske istorije nameće pitanje: kako se mala pogranična kneževina Osmana Gazije, sa idejom svetog rata protiv hrišćanske Vizantije, razvila u imperiju takve snage i prostranstva. Jedna teorija zastupa mišljenje da je grčko stanovništvo Mramornog basena primanjem islama i ujedinjenjem sa muslimanima u muslimanskoj 7 državi oživelo Vizantijsko carstvo. Savremeni naučnici upoznati sa istočnim istorijskim izvorima smatraju da se ova teorija zasniva na neosnovanoj pretpostavci. Oni tvrde da će koreni Osmanskog carstva moraju tražiti u političkim, kulturnim i demografskim tokovima Anadolije trinaestog i četrnaestog veka. 1 Prvu etapu tih zbivanja označavaju mongolski osvajački pohodi na muslimanski Bliski istok tokom treće de-cenije trinaestog stoleća. Posle pobede Mongola u bitki kod Kosedaga, 1243, Seldžučki sultanat u Anadoliji postao je vazalna država iranskih Ilhanida. Neposredna posledica mongolskih invazija bile su seobe Turkmena, snažnih nomadskih turskih plemena, u pravcu zapada. Poreklom iz centralne Azije, oni su se najpre doselili u Iran i istočnu Anadoliju, a potom nastavili kretanja ka zapadu, nastanjujući se duž granice između Vizantije i Seldžučkog sultanata, u planinskim predelima zapadne Anadolije. U ovoj zemlji je godine izbio ustanak protiv idolopokloničkih Mongola. Muslimanske mamelučke snage prodrle su tada u Anadoliju da bi pomogle pobunjenicima, ali su Mongoli svirepo ugušili bunu. Posle tog događaja oni su, držeći stalne vojne jedinice u Anadoliji, čvršće namakli jaram zemlji. Pa ipak su u toku narednog pola stoleća često izbijale bune praćene odmazdama Mongola. Tako se pogranična oblast pretvorila u pribežište trupa i političkih lica koja su bežala od mongolskog gospodarenja, a tu su i mnogobrojni ubogi seljaci i varošani tražili nov život i budućnost. Sve je to dovelo do porasta stanovništva u ovim pograničnim krajevima. Iskoristivši priliku da se nastane u 1 H.A. Gibbons The Foundation of the Ottoman Empire, Oxford, glava I; N. Iorga, L'interpénétration de Г Orient et de l'occident au Moyen-Age, Bulletin de la Section historique de l'académie Roumaine, XIII. Bucarest, Suprotno gledište njihovoj teoriji da se koreni osmanske države nalaze uvizantiji iznose M. F. Köprülü, Les origines de l'empire Ottoman, Paris, 1935: i P. Wittek, The Rise of the Ottoman Empire, London, bogatim ravnicama na vizantijskoj strani granice, ovi nemirni krajišnici - nomadi podsticali su narod na gazu, sveti rat protiv Vizantije. Ratnici su se okupljali oko vođa gaze raznog porekla, tako da su njihovi upadi na vizantijsku teritoriju bivali sve češći. Između i godine, vođi gazija, organizatori ratobornih Turkmena, osnivali su nezavisne kneževine u zapadnoj Anadoliji u zemljama koje bi preoteli od Vizantije. Savremeni vizantijski istoričar Pahimer beleži da su Paleolozi, koji će povratiti Carigrad tek godine, toliko bili zauzeti zbivanjima na Balkanu da su zanemarili svoje azijske granice i tako Turkmenima ostavili otvoren put za upade. U poslednjoj deceniji trinaestog veka, prodori turkmenskih gazija u zapadnu Anadoliju gotovo da su bili prerasli u pravu invaziju. Od svih begova, Osman Gazi je vladao teritorijom najisturenijom prema severu, a najbližom Vizantiji i Balkanu. Prema Pahimerovom zapisu, Gazi je oko preduzeo opsadu Iznika (Nikeje), nekadašnje vizantijske prestonice. Car je protiv njega poslao najamničku vojsku od dve hiljade vojnika, koju je Osman dočekao iz zasede i potukao kod Bafeona u leto godine. Ova pobeda nad vizantijskom vojskom pronela mu je slavu. Osmanski, a isto tako i savremeni vizantijski izvori, navode da su se gazije iz svih krajeva Anadolije sjatile potom pod njegovu zastavu. Kao i u ostalim pograničnim kneževinama, oni su uzeli ime svog vođe i postali poznati pod nazivom Osmanlije. Izgledi na laka osvajanja i naseljavanja mamili su stalno nove talase doseljenika različitog porekla iz središne Anadolije. Ali tek posle te pobede godine, osmanska kneževina će se doista učvrstiti. Gaza, sveti rat, bila je, kao ideal, značajan činilac u osnivanju i razvoju osmanske države. Društvo u tim pograničnim kneževinama saobrazilo se posebnom kulturnom obrascu i bilo prožeto idealom neprestanog 9 svetog rata i nesustalog širenja Darulislama, islamskih kraljevina, sve dok se ne obuhvati ceo svet. Gaza je značila versku dužnost, i ona je svoje vernike nadahnjivala na svako jake poduhvate i žrtve. U tom pograničnom društvu, sve socijalne vrline saobražavale su se idealu gaze. Razvijena civilizacija njenog zaleđa, koju su karakterisali verska ortodoksnost, sholastička teologija, dvorska književnost pisana na jednom izveštačenom jeziku i šerijatski zakon, u ovim pograničnim zemljama ustupila je mesto narodnoj kulturi obeleženoj jeretičkim verskim redovima, misticizmom, epskom književnošću i običajnim pravom. U anadolskim kneževinama turski jezik je tada prvi put postao administrativni i književni jezik. To pogranično društvo je bilo podjednako trpeljivo i složeno. Zajedničko kulturno tle dovodilo je vizantijske pogranične trupe, akritai, u neposredan dodir sa muslimanskim gazijama. Mihal Gazi, grčki pogranični starešina koji je prešao u islam i sarađivao sa Osmanovim ratnicima, slavan je primer takvog asimilacionog procesa. Svrha svetog rata nije bila da uništava, već da potčinjava nevernički svet, Darulharb. Osmanlije su utemeljile svoju imperiju ujedinivši muslimansku Anadoliju i hrišćanski Balkan pod svojom upravom i, mada je neprestani sveti rat bio osnovni princip ovog carstva, ono je u isti mah istupalo kao zaštitnik pravoslavne crkve i miliona pravoslavnih hrišćana. Islam je hrišćanima i jevrejima garantovao život i imovinu pod uslovom da budu pokorni i da plaćaju danak. Dopuštao im je da slobodno ispovedaju svoja verska ubeđenja i da žive u skladu sa sopstvenim verskim zakonima. Budući da je njihovo društvo bilo pograničnog tipa i da su se slobodno mešali sa hrišćanima, Osmanlije su ove principe islama primenjivali sa najvećom širokogrudošću i trpeljivošću. U prvim godinama svog carstva oni su vodili takvu politiku da su, pre nego što bi se 10 latili oružja, najpre pokuša vali da obezbede dobrovoljno potčinjavanje hrišćana i steknu njihovo poverenje. Zaštitnička administracija islamske države, sa takvim verskim zakonima koji su garantovali trpeljivost, uspešno je ostvarivala zastrašujuće prodore svojih gazija. Povrh toga, blagonaklon stav prema seljaštvu kao izvoru prihoda bio je tradicionalna politika ove države Bliskog istoka, politika koja je podsticala trpeljivost. Danak zvani harač činio je veliki deo dohotka osmanske države, kao što je predstavljao važan deo prihoda i u starom arapskom halifatu. Osmansko carstvo je zbog svega toga bilo predodređeno da postane pravo pogranično carstvo - kosmopolitska država u kojoj će se sve veroispovesti i rase smatrati delovima jedne celine, i koja će ujediniti pravoslavne hrišćane na Balkanu i muslimane u Anadoliji u jednu državu. Kneževine gazija u zapadnoj Anadoliji ubrzo su prihvatile tradicije i institucije Seldžučkog sultanata. Gradovi kao što su Kastamonija, Karahisar ili Denizli, nikli u starim seldžučkim pograničnim oblastima, postali su središta seldžučke civilizacije. Iz ovih mesta, kao i iz gradova centralne Anadolije, činovnici i učenjaci su tradicije islamskog državništva i civilizacije prenosili u Milas, Balat, Birgiju, Smirnu, Manisu i Brusu, koji su postali središta gazijskih kneževina osnovanih na pređašnjoj vizantijskoj teritoriji. Svaka od ovih kneževina je postala mali sultanat. Na primer, Osmanov sin Orhan iskovaće prvi srebrni novac u Brusi godine, i udariti temelj medresi u Nikeji 1331; godine podići će trgovački centar u Brusi, izgradivši bazar i bezistan, zatvorenu tržnicu gde se prodavala skupocena roba. Arapski putnik Ibn Batuta 2 boravio je u Brusi oko godine i opisao je kao veliki grad sa lepim bazarima i širokim ulicama . 2 H. A. R. Gibb (prev.). The Travels of Ibn Battuta, London, 1958, I, To bi bila opšta društvena i kulturna pozadina u vreme osnivanja osmanske i ostalih pograničnih kneževina. Sveti rat i kolonizacija predstavljali su dinamične činioce u osvajanjima Osmanlija; administrativni i kulturni oblici primenjivani na osvojenim teritorijama proisticali su iz tradicija politike i civilizacije Bliskog istoka. 12 Glava II Od pogranične kneževine do carstva Pedesetih godina četrnaestog veka, osmanska država je bila samo jedna od mnogih pograničnih kneževina, ali događaji koji su se zbili posle godine čvrsto su utvrdili njenu nadmoć nad ostalima, na su za tri decenije sve one postale osmanski vazali. Presudan događaj odigrao se kada su Osmanlije izvojevale uporište na Balkanu sa izgledima na bezgraničnu ekspanziju prema zapadu. Prvi prelazak preko moreuza iz Anadolije u Evropu bio je težak poduhvat upravo zato što su se Dardaneli nalazili u rukama hrišćana. Snage koje su Osmanlije iskrcavale u Trakiji nisu mogle da se održe. Vizantinci su ih svaki put, bez obzira na njihovu brojnost, uništavali. Kneževina Karesija, na istočnoj obali Dardanela, razrešila je taj problem u korist Osmanlija. Niz zbivanja je doveo do uspeha Osmanlija. Borba za presto u Karesiji godine pružila je priliku Orhanu da pripoji ovu kneževinu. Karesijski odredi koji su služili u osmanskoj vojsci založili su se da se izvrši pohod preko Dardanela, i pod komandom Orhanovog sina Sulejmana, komandanta zapadne granice, pripremili su se za ovaj poduhvat. Okolnosti su im išle na ruku. Godine Orhan je sklopio savez sa Jovanom V Kantakuzenom, pretendentom na vizantijski presto, i oženio se Jovanovom kćerkom Teodorom. To je Osmanovićima dalo priliku da se umešaju u unutrašnja pitanja Vizantije i uzmu učešća u ratu u Trakiji. Kada je godine pošao u Jedrene da pomogne Kantakuzenu protiv srpskih i bugarskih jedinica, Sulejman je zauzeo grad Cimpu na evropskoj obali Galipoljskog moreuza. On je ne samo odbio Kantakuzenove ponovljene zahteve da evakuiše tvrđavu, već je stao da pojačava ovaj mostobran svežim trupama iz Anadolije i u isto vreme da postavlja opsadu oko Galipoljske tvrđave. U noći između 1. i 2. marta godine zemljotres je razorio zidine Galipolja i ostalih utvrda u toj oblasti, i Sulejmanove jedinice su smesta zauzele ova uporišta. Samim tim što je popravio utvrđenja i u njima stacionirao garnizone anadolskih trupa, on se snažno učvrstio na evropskom tlu. Ovaj događaj je pobudio veliku zabrinutost u Vizantiji i zapadnom hrišćanskom svetu. Avgusta meseca godine venecijanski bailo u Carigradu pisao je da je Carigrad, suočen sa ovom opasnošću, spreman da se stavi pod zaštitu neke moćne hrišćanske države; u Evropi su počeli da se kuju planovi za pokretanje krstaškog rata ne sa ciljem da se povrati Jerusalim, nego da se od Osmanlija spase Carigrad; sa obnovljenim oduševljenjem ponovo je uzet u razmatranje projekat o ujedinjenju latinske i grčke crkve. Gregorije Palama, arhiepiskop grada Soluna, koji su Osmanlije zauzele godine, posle osvajanja Galipolja, preneo je reči svojih porobljivača: nezadrživo napredovanje islama od istoka prema zapadu jasan je dokaz da Bog njima pomaže i da je islam prava vera. 3 3 G. G. Arnakis, Gregory Palamas Among the Turks and Documents of his Captivity as Historical Sources, Speculum, XXVI (1951), Da bi osnažio svoj mostobran u Evropi, Sulejman je stao da preseljava muslimanski živalj iz Anadolije u Evropu, a posebno nomade sklone brzom prilagođavanju. Osnivana su nova turska sela, dok su krajišta pod Sulejmanovom vrhovnom komandom organizovana u desno, levo i središno krilo, a svako od njih je bilo povereno upravi jednog gazijskog namesnika. Pohodi su se nastavljali, a oblast pod osmanskom okupacijom širila. Međutim, Sulejmanova iznenadna i tragična smrt, kao i činjenica da su Fokejanci zarobili Orhanovog najmlađeg sina Halila, prisilila je Orhana da sklopi mir sa Vizantijom. Okolnosti su ohrabrile Vizantince, te su diplomatskim putevima pokušali da povrate Trakiju. Tako je vlast nad teritorijama koje je osvojio Sulejman dovedena u pitanje, a pogranične osmanlijske snage obuzelo je nespokojstvo i uznemirenost. Kada je Halil godine oslobođen, gazije su shvatile da odlaganje akcije može izazvati poraz i usloviti njihovu evakuaciju iz Evrope. Sultanov sin Murat, komandant galipoljskog krila, i njegov vaspitač Lala Šahin, pobornik rata, otpočeli su ofanzivu s krajnjim ciljem da osvoje Jedrene. Prve godine zauzeli su tvrđave duž Maričke doline, pored utvrda na drumu od Carigrada ka Jedrenu, presekavši tako linije snabdevanja grada. Leta godine propao je konačan pokušaj branilačkih snaga, i Jedrene, glavni grad Trakije, predalo se iste godine. U novoosvojenim oblastima Trakije primenjivan je isti postupak kao u Anadoliji. Lokalno grčko stanovništvo, izlagano stalnim upadima gazija, sklanjalo se u tvrđave. Onim gradskim žiteljima koji bi se dragovoljno pokorili, Turci nisu činili ništa nažao, ali ako bi pružili otpor, prisiljavali su ih da im ustupe svoje gradove. Osmanska vlada je podsticala Turke iz Anadolije, ponekad ih čak prisilno deportujući, da se nastanjuju u novoosvojenim zemljama. Derviši su, isto tako, osnivali brojne zavije skloništa koja će docnije postati jezgra novih turskih sela. 15 Ubrzo posle osvajanja u Trakiji došlo je do kolonizacije Turaka u tim krajevima, čime je stvorena čvrsta osnova za buduću osmansku ekspanziju u Evropi. Geografski uslovi odredili su redosled osmanskih osvajanja na Balkanu. Krećući se istorijskim drumom Via Egnatia u pravcu zapada, Turci su preko Sera, Bitolja i Ohrida godine izbili na albansku obalu. Lokalni namesnici u Makedoniji i Albaniji prihvatali su osmansko sizerenstvo. Njihova druga linija nadiranja pružala se prema Tesaliji, tako da je Solun sa svojom lukom pao godine; treća linija je sledila drum Carigrad-Beograd, i godine Marička dolina, uz neznatan otpor, potpala je pod osmansku vlast. 2 Probijajući se kroz balkanske klisure godine, Turci su preko Sofije i Niša upali u dolinu Morave, a sledeće godine sveli Srbiju na vazala. Gazije na levom boku krenuli su dolinom Tundže i kroz Karnobatski tesnac prešli balkanske klance. Godine despot Dobrudže i kralj Bugarske postao je osmanski vazal. U to vreme Turci su već bili zagospodarili glavnim putevima Balkanskog poluostrva i, kao što su postupili i posle osvajanja Galipolja, iz Anadolije su doveli nomade, pre svega velike grupe Juruka, i naselili ih duž značajnih saobraćajnica i no okolnim planinskim regionima. Glavni osmanski gradovi na Balkanu prvobitno su bili pogranična naselja uz važne puteve turskog nadiranja. Gusto naseljene kolonije osnivane su u pograničnim delovima Trakije i u dolinama Marice i Tundže. Lokalni namesnici u oblastima koje su se graničile sa osmanskom teritorijom na Balkanu prihvatili su suverenitet osmanskog sultana, sada gospodara ovog poluostrva. Nije teško objasniti zašto su Turci tako lako osvajali na Balkanu. Osmanska invazija se vremenski bila poklopila sa političkim rasparčavanjem, jer su tada mnogi nezavisni kraljevi, despoti i namesnici malih balkanskih kneževina 16 bez oklevanja tražili pomoć spolja kako bi rešili svoje unutrašnje razmirice. Za razliku od rasula koje je preovladavalo na Balkanu, Osmanlije su vodile doslednu politiku i jedino su
Related Search
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks